HƯƠNG SẮCTRONG VƯỜN VĂN

LỜI NHÀ XUẤT BẢN

Suốt mấy mươi năm lao động sáng tạo không ngừng, Nguyễn Hiến Lê đã để lại cho đời nhiều công trình học thuật đáng giá!

Là một nhà văn, ông đã công khai từ chối không nhận giải thưởng của chính quyền Sài Gòn trước 1975. Nguyễn Hiến Lê đã được trí thức đương thời quý mến ở tài năng và nhân cách.

Ngòi bút Nguyễn Hiến Lê tuôn chảy trên nhiều lĩnh vực, từ văn học, triết học, sử học, ngôn ngữ học đến các loại khoa học, giáo dục, khảo luận, dịch thuật… Nhưng bất kỳ trên lĩnh vực nào ông cũng luôn giữ phong cách nghiêm túc, đầy trách nhiệm của một người cầm bút, của người làm khoa học trước độc giả.

“Hương sắc trong vườn văn” là một cuốn sách được tác giả yêu thích nhất. Ông đã có ý định viết cuốn sách này, vào những năm 1947-1948 khi đọc cuốn “Cours de technique littéraire” của một trường hàm thụ ở Paris, nhưng mãi đến năm 1962 cuốn sách mới hoàn chình và ra mắt bạn đọc.

Cuốn sách là một công trình nghiên cứu văn học sâu sắc thời ấy. Ở đó người đọc đã cảm nhận được cái đẹp trong văn thơ cổ kim Đông Tây, tế nhị và hàm súc. Tác giả cho rằng: “Cái gì làm cho người đời phong phú lên là cái đẹp”. Tác giả lại phân tích: “Loài người sống để tìm cái đẹp, thực hiện cái đẹp và hưởng cái đẹp” và ông đã chỉ ra: “Nghệ thuật có mục đích ghi và thực hiện được cái đẹp trong vũ trụ; mà trong nghệ thuật, văn chương và âm nhạc phổ cập hơn hết, cảm người ta sâu hơn hết”.

Bằng những kiến thức khoa học được tích lũy và bằng sự hiểu biết, cảm nhận khách quan, tác giả đã đi sâu phân tích, lý giải các thể văn và đối tượng của văn để người đọc thấy được cái đẹp trong văn cùng những kỹ thuật cổ điển - hiện đại tạo nên cái đẹp đó. Nhưng cái đẹp ấy không đi ra ngoài cái Chân cái Thiện. Phải chăng đó là nội dung mà văn chương – thi phú tiền nhân đã gầy dựng: “Văn dĩ tải đạo”?

Là một nhà văn “ở giữa lằn ranh” Nguyễn Hiến Lê viết “Hương sắc trong vườn văn” với chút tự hào dân tộc, chút đau thương trước cuộc ngoại xâm, hướng lòng mình về nhân bản để vươn tới cái cao thượng và hoàn mỹ. Chúng ta không thể đòi hỏi ở Nguyễn Hiến Lê những trang viết đầy tính chiến đấu, với những tư tưởng cách mạng triệt để, mà trong chừng mực nào đó chúng ta cảm nhận được một tấm lòng hướng thiện.

Nhiều năm đã trôi qua, nhiều người đã biết “Hương sắc trong vườn văn”. Ngày nay đọc lại để có dịp chiêm nghiệm cái “Hương sắc” mà Nguyễn Hiến Lê đã dày công vun vén.

Trong quá trình biên tập, chúng tôi có lược bớt và cắt đi những chỗ xét thấy không cần thiết. Mong bạn đọc thông cảm. Với mong muốn giúp bạn đọc tham khảo – bổ cứu chúng tôi xin giới thiệu cuốn sách đến độc giả xa gần; rất mong được sự góp ý chân thành của các bạn (mọi thư từ liên hệ xin gởi về: Nhà xuất bản Tổng hợp Đồng Tháp – 31B, Trần Hưng Đạo – Sa Đéc – Điện thoại 61308)

Nhân đây chúng tôi cũng xin chân thành cảm ơn thân nhân – gia đình của tác giả đã giúp đỡ chúng tôi trong lần xuất bản này.

NHÀ XUẤT BẢN TỔNG HỢP ĐỒNG THÁP

TỰA

Theo tôi, cái gì làm cho đời người phong phú lên là cái ấy đẹp. Phong phú về vật chất cũng như về tinh thần, vì vật chất và tinh thần liên quan mật thiết với nhau. Một kiểu áo giúp cho điệu bộ của ta uyển chuyển hoặc nghiêm trang; một trái cam ăn vào ta thấy cơ thể nhẹ nhàng, sảng khoái; một nền trời lấp lánh những vì sao, một cánh đồng thơm tho những lúa chín, một định lý hóa học, một hành vi bác ái… những cái đó đều là đẹp cả.

Hiểu như vậy thì cái đẹp bao trùm cả cái chân và cái thiện; mà mục đích của đời người là tìm tòi thực hiện rồi hưởng cái đẹp. Chúng ta càng văn minh bao nhiêu thì càng bỏ nhiều thì giờ để theo đuổi mục đích đó bấy nhiêu.

Ngay từ hồi tiền sử, cả ức vạn năm về trước, tổ tiên ta mỗi khi được rảnh rang, khỏi phải lo cái ăn, đã tỉ mỉ đục trên đá hình vạn vật ở chung quanh, nét đục rất tinh xảo; rồi họ lại biết tạo ra những xa xỉ phẩm, chê trái cây trong rừng là không ngon, vỏ lá cây không ấm, mà trồng lê, trồng táo, dệt tơ, dệt vải; và bạn có ngờ được chăng, cách đây bốn ngàn năm, một dân tộc ở đảo Crét (Crète) giữa Địa Trung Hải đã có những phòng tắm đủ nước nóng, nước lạnh và những kiểu giày cao gót y như giày các bà các cô bây giờ vậy? Hơn nữa, các dân tộc Ai Cập và Canđê còn tìm hiểu vũ trụ, đặt nên tảng cho Toán học, Thiên văn học và dạy bảo nhau những nghi lễ cùng tư tưởng nhân quần bác ái, khuyến khích lòng hy sinh cho nghĩa vụ và đồng bào.

Những sự tìm tòi đó của các nhà trồng trọt, ươm dệt, các vị bác học, triết gia… đều nhắm mục đích làm cho đời sống ta phong phú lên; và những phát minh của họ mới đầu chỉ là một xa xỉ phẩm, lần lần thành những nhu cầu của nhân loại.

Ta thường nghe nhiều người phàn nàn mỗi ngày chỉ lo có đủ hai bữa cơm mà phải làm tối tăm mặt mũi quanh năm suốt tháng. Thực ra, chúng ta bận rộn, lo lắng có phải chỉ vì mấy chén cơm mà thôi đâu. Nếu chỉ cần có cái gì ăn cho no, mặc cho ấm như tổ tiên ta thời cổ, thì phần đông chúng ta có lẽ mỗi ngày làm vài gờ cũng đủ rồi. Nhưng chúng ta còn cần có rượu, có trà, có trái cây, hộp sữa, có giày, có nón, có kính đeo mắt, có dao cạo râu… lại cần đọc báo, đọc sách, đi coi hát bóng, đá banh, cần cho con đi học, cho vợ đi nghỉ mát… biết bao cái này này ta cho là cần thiết thì hồi xưa chỉ là xa xỉ. Đó là kết quả tự nhiên của văn minh.

Vậy, quả thực là loài người sống để tìm cái đẹp, thực hiện cái đẹp và hưởng cái đẹp. Không một ai thoát khỏi luật chung đó. Cả những người sống rất giản dị, không chút xa hoa, như các vị hiền triết, cũng là để hưởng cái đẹp, cái đẹp của trăng, mây, hoa, cỏ, cái đẹp của tĩnh mịch, an nhàn.

*

* *

Nghệ thuật có mục đích ghi và thực hiện được cái đẹp trong vũ trụ, mà trong các nghệ thuật, văn chương và âm nhạc phổ cập hơn hết, cảm người ta sâu hơn hết. riêng văn chương lại có công dụng giảng giải, truyền bá các nghệ thuật khác, nên từ khi nhân loại có chữ viết, thì bất kỳ ở thời nào và xứ nào, nó cũng được coi trọng hơn mọi môn và được dạy nhiều nhất trong các trường học.

Ngày xưa, ở phương Tây cũng như ở phương Đông chúng ta, nói đến học tức là học văn, vì triết học hay sử ký cũng đều là văn. Ngày nay, khoa học tuy đã chiếm một địa vị lớn trong chương trình giáo khoa, song vẫn không áp đảo nổi văn chương. Không nói trong các ban tiểu học và trung học mà môn văn chương luôn luôn là một trong những môn học chính, ngay trong các ban chuyên môn ở đại học thuật phô diễn tư tưởng lên giấy, tức thuật viết, vẫn còn là quan trọng vì hiểu biết nhiều mà làm gì nếu không truyền được một cách đúng và rõ ràng những hiểu biết đó cho người khác?

Muốn luyện thuật viết ấy, phải lĩnh hội được cái đẹp trong văn và một khi lĩnh hội được rồi thì trí óc ta mở mang hơn, tình cảm ta tế nhị hơn, tâm hồn ta cao cả hơn; tóm lại con người của ta phong phú hơn. Tôi vẫn biết một số nhà văn có tài nhiều hay ít mà phụng sự những cái thấp hèn; song xét cho kỹ cũng vì quan niệm về cái đẹp của họ không được chính đáng, chứ cái đẹp không hề làm trụy lạc con người. Chính con người mới làm trụy lạc cái đẹp.

Chẳng những vậy, thuật viết còn làm tăng khả năng giúp đồng bào của ta lên. Tôi đã có lần nói rằng vận dụng được cây viết cho có kỹ thuật – chứ chưa cần đến nghệ thuật – là có mọi lợi khí đáng quý ở thời nay, thời mà sách vở, báo chí còn giữ địa vị quan trọng nhất trong đời sống tinh thần của nhân loại.

Nghĩ vậy cho nên chúng tôi thường xuyên nghiên cứu văn chương. Tự xét không đủ tài để tạo cái đẹp, nhưng may ra cũng lĩnh hội được phần nào cái tài của cổ nhân, chúng tôi xin vụng về phô bày ra đây để cống hiến các bạn yêu văn, hầu giúp các bạn ấy trong những bước đầu tìm hiểu nghệ thuật.

*

* *

Xét về phẩm thì chúng ta tự hào đã có những trước tác đáng liệt vào hàng bất hủ của nhân loại; nhưng xét về lượng, nhất là về phương diện phong phú, ta phải nhận văn học của mình còn ít chẳng hạn loại anh hùng ca, loại kịch mới phôi thai hồi gần đây, mà văn xuôi Việt, mặc dầu tiến rất mau, mới chỉ là đương bước vào giai đoạn trưởng thành nó mới được thông dụng một thế kỷ nay.

Do lẽ đó muốn giúp các bạn thấy được nhiều hình thức của cái đẹp, chúng tôi bất đắc dĩ phải trích dẫn nhiều văn thơ ngoại quốc, âu cũng là một cách học hỏi thêm để bồi bổ cho văn học Việt Nam.

Chúng tôi chắc rằng phần đông độc giả thân quý đều biết ít nhiều tiếng Pháp, và nhiều vị lão thông nó nữa, song chúng tôi cũng dịch những văn thơ Pháp ra, để một số độc giải không hiểu ngoại ngữ đó có thể lãnh hội được phần nào. Chủ ý là phân tích cái đẹp, nên chúng tôi sẽ ráng dịch sát, như các giáo sư Pháp dịch văn thơ Hi, La, Anh, Đức vậy.

Chúng tôi không dám tự ví với Sainte Beuve, nhưng ông đã viết một đoạn hợp với cảnh ngộ của chúng tôi khi soạn bộ này, nên xin mượn lời ông dưới đây để thưa với các bạn:

“Tôi tưởng không cần phải xin lỗi độc giả của tôi vì đã đưa ra đây biết bao trang giấy không phải của tôi và hay hơn của tôi viết. Tôi tưởng tượng rằng đọc những trang ấy, người ta sẽ thấy cái gì vui vui như khi tôi thu thập nó vậy. Trong trường hợp đó và khi tôi đã lượm được đầy tay, thì công việc của tôi giản dị lắm, và cái nghề của tôi đã được vạch rõ, tôi chỉ là một người đóng khung thôi”.

NGUYỄN HIẾN LÊ

CHƯƠNG I

ÓC THẨM MỸ

1. Óc thẩm mỹ thuộc về tình cảm nhiều hơn về lý trí.
2. Óc thẩm mỹ mỗi xứ mỗi khác.
3. Óc thẩm mỹ mỗi thời mỗi khác.
4. Óc thẩm mỹ mỗi người mỗi khác.
5. Óc thẩm mỹ thay đổi tùy trình độ học thức và sự từng trải.
6. Óc thẩm mỹ là một tình cảm thiên lệch, võ đoán.
7. Óc thẩm mỹ có thể đúng và sai.
8. Sự phán đoán của thời gian.
9. Muốn luyện óc thẩm mỹ.

__*__

Một anh bạn tôi nói:
- “ Tôi đã đọc nhiều sách Giảng văn viết cho học sinh ban trung học, và thấy một số tác giả phân tích rất tỉ mỉ tác phẩm của tiền nhân, nhưng phần đông các ông ấy không biết lựa bài. Chẳng hạn như về truyện Kiều, người ta đua nhau trích những đọa như Kiều đi thanh minh hoặc Kiều gảy đờn cho Kim Trọng nghe hoặc Trước lầu Ngưng Bích… Những đoạn đó đáng gọi là giai tác thật, nhưng chỉ biểu hiện được một vài khía cạnh của thiên tài Nguyễn Du, mà trong những khía cạnh đó, nhiều thi sĩ khác như Nguyễn Huy Tự và Nguyễn Thiện có thể không kém cụ bao nhiêu; còn đoạn Tú Bà nổi trận lôi đình với Thúy Kiều[1] một đoạn tả những lời thô tục nhất mà phi cụ ra, không ai viết được thành thơ, thì cơ hồ chưa sách nào dẫn ra cả. Hình như các nhà soạn sách đó chỉ có óc phân tích chứ không có óc thẩm mỹ”.

Tôi nghĩ rằng người ta có thể không trích đoạn đó vì một lẽ khác, lẽ không tiện cho học sinh đọc chẳng hạn; nhưng tôi phải nhận anh bạn tôi có lý khi anh bảo người ta có thể biết phân tích mà không biết thẩm mỹ.

Chính Sainte Beuve cũng đã nói: “Tôi biết nhiều người có óc phán đoán rất đúng mà đồng thời lại thiếu óc thẩm mỹ, vì óc thẩm mỹ biểu hiện một cái gì tinh vi nhất, thuộc về bản năng nhất trong cái chỗ tế nhị mơ hồ nhất của các cơ quan của ta”.

Muốn thưởng thức một bài văn, ta đọc có chầm chậm một hai lần, xem có cảm thấy cái hay của nó không đã; khi cảm được rồi, ta mới tìm hiểu nó hay ở chỗ nào. Ta dùng trái tim của ta trước rồi sau mới dùng lý trí. Nếu lòng ta không cảm thì càng phân tích lại càng không hiểu được gì cả. Văn học khác khoa học ở chỗ đó; và óc thẩm mỹ khác óc phán đoán cũng ở chỗ đó; một đằng là sự ưa thích của lòng, một đằng là sự sáng suốt của óc, một đằng cần nhiều cảm thụ tính, một đằng cần nhiều luận lý tính.

Nói vậy không phải là óc thẩm mỹ và óc phán đoán tương phản nhau mà ta không bao giờ dùng lý trí để hiểu được cái đẹp đâu. Vẫn có nhiều cái đẹp có thể giảng được và ai cũng thấy nó hợp lý: chỉ một số tế nhị quá mới có những lý lẽ riêng của nó mà lý trí không sao phân tích nổi, và muốn nhận thức được, ta phải luyện mỹ cảm bằng cách sống thật nhiều, đọc nhiều tác phẩm bất hủ của mọi xứ và mọi thời.

*

* *

Vì óc thẩm mỹ thuộc về tình cảm hơn là lý trí, nên những quy tắc về nghệ thuật viết không bao giờ có cái giá trị tuyệt đối như những định lý về toán học, những quan niệm về cái đẹp thay đổi tùy nhiều yếu tố.

Nó thay đổi tùy dân tộc. Văn chương biểu hiện tình cảm cùng tư tưởng của loài người mà tình cảm cùng tư tưởng của loài người mà tình cảm cùng tư tưởng của mỗi dân tộc chịu bao ảnh hưởng, từ huyết thống đến thời tiết, địa chất, kinh tế… cho nên mỗi dân tộc có một quan niệm riêng về cái đẹp.

Trước khi tiếp xúc với văn minh Âu Mỹ, óc thẩm mỹ của người phương Đông chúng ta khác hẳn của người phương Tây. Trong chương Tổng kết của bộ Đại cương văn học sử Trung Quốc, tôi đã phân tích vài chỗ khác nhau đó. Đại ý tôi viết:

“Người Trung Hoa, nói chung thì hết thảy những dân tộc chịu ảnh hửng văn minh Trung Hoa cho rằng nghệ thuật chân chính phải có tính cách bóng bẩy, hàm súc, ý tại ngôn ngoại, cho nên danh tác của họ thường là những tiểu phẩm, những bài tứ tuyệt.

“Văn thơ Trung Quốc ít khi là một dòng sông cuồn cuộn, một cánh đồng mênh mông, mà thường là những giọt sương lóng lánh, những đóa hoa ngậm hương. Đọc những bài tứ tuyệt, ta có cảm tưởng ngắm cây trâm chạm con phượng hoặc chiếc khăn thêu con bướm của các nàng cung phi.

“Trái lại, văn thơ Âu Mỹ lời ý dồi dào chi tiết tỉ mỉ, màu sắc rực rỡ, tình cảm nồng nhiệt. Tả lòng tương tư chẳng hạn, Lamartine viết ba trang giấy đặc (bài Le lac) Victor Hugo viết tới một trăm hai mươi câu (bài Tristesse d’Olympio), còn Trương Cửu Linh chỉ thu lại trong mười chữ:

Tư quân như nguyệt mãn,
Dạ dạ giảm quang huy.
(Nhớ chàng như mảnh trăng đầy,
Đêm đêm vành sáng hao gầy đêm đêm).

Ngô Tất Tố dịch

Hoặc nhiều lắm thì như Lý Bạch hạ tới tám câu trong bài Trường tương tư.

Một đặc sắc nữa là do tính cách đơn âm, và đa thanh của Hoa ngữ mà văn Trung Hoa có thể biền ngẫu và quan niệm về cái đẹp của họ cũng khác: họ rất chú trọng đến phép đối và đến nhạc trong văn, một thứ nhạc đặc biệt cứ lên bổng rồi lại xuống trầm mà nhiều người Âu cho là chỉ có một điệu, là ru ngủ, là giả tạo. Những câu như :

Thiên cao địa quýnh: giác vũ trụ chi vô cùng,
Hứng tận bi lai: thức doanh hư chi hữu số.
(Trời cao đất xa: thấy vũ trụ là vô cùng,
Vui hết buồn lại: biết đầy vơi là có số).

Hoặc:

Quan san nan việt, thùy bi thất lộ chi nhân?
Bình thủy tương phùng, tân thị tha hương chi khách.
(Quan san khó vượt, ai đây thương người lỡ bước?
Bèo nước gặp nhau, hết thảy là khách tha hương).

Của Vương Bột, được sắp vào hàng thượng thẩm của Trung Quốc, mà nào có gợi được chút rung động gì trong tâm hồn những người chịu ảnh hưởng của Tây học”.

Ngay ở châu Âu, óc thẩm mỹ của người Anh cũng có chỗ không giống người Pháp. Chẳng hạn về tiểu thuyết, văn sĩ Pháp cố giữ tính cách nhất trí cho truyện: mỗi chi tiết phải có một chức vụ riêng, phải giúp độc giả hiểu thêm tính tình nhân vật hoặc dắt độc giả tiến tới gần đoạn kết một chút, phải như những tia sáng chiếu qua một tấm kính rồi tụ cả lại ở một điểm, điểm ấy là kết cục của truyện, hoặc tư tưởng, luận đề mà tác giả muốn trình bày.

Người Anh không theo quan niệm ấy; tiểu thuyết của học thường rườm rà, có vẻ vớ vẩn như một con đường mòn uốn khúc qua những cánh đồng, những bãi cỏ, để tới một đích mơ hồ, hoặc chẳng tới một đích nào cả mà bỗng dưng ngừng lại ở bên một bờ sông. Người không quen với lối ấy có thể chê họ là không biết dựng cốt truyện. Xét vậy là lầm. Họ biết cách xây dựng cốt truyện lắm chứ, nhưng cái cách xây dựng của họ như vậy. Họ muốn cốt truyện phải phức tạp, đời sống không bình dị, xuôi theo một chiều, mà rắc rối, có muôn mặt; và một nghệ phẩm càng diễn được sự phức tạp ấy bao nhiêu thì càng có giá trị bấy nhiêu. [2]

Kịch của họ cũng thế. So sánh Shakespeare với Racine, Corneille, ta thấy hai nhà sau rất cổ điển, theo đúng luật tam duy nhất: duy nhất về thời gian, duy nhất về không gian và duy nhất về động tác; còn Shakespeare phá tung luật đó, bất chấp cả sự duy nhất về động tác, vì ông không cho động tác mà cho cuộc sống của nhân vật là quan trọng; và cuộc sống đó, ông muốn cho nó có một vẻ như bừa bãi, không tính toán, sắp đặt trước.

Đoàn Phú Tứ nhận xét rất đúng khi ông viết:

… động tác theo quan niện kịch Racine được coi là yếu tố chính. Động tác là cứu cánh, mà nhân vật chỉ là phương tiện. Các nhân vật phải quay quần xung quanh động tác, không thể đi lệch ra ngoài được. Quan niệm này rất thích hợp với dân tộc Pháp, một dân tộc ưa sáng sủa, ưa lý luận (…) Kịch Pháp giống như một vườn hoa Pháp, phải có đường lối rõ ràng cành nào thừa phải cắt xén đi, phải làm thỏa mãn lý trí rất duy lý của người Pháp (…)

Khu vườn Anh khác với khu vườn Pháp như thế nào thì kịch của Shakespeare khác với kịch của Racine thế ấy (…)

Trong Racine không một nhân vất nào không dính vào động tác. Trong Shakespeare trái lại, có nhiều nhân vật không dính vào động tác, nhưng nó giúp cho nhân vật chính phong phú thêm.

Ở Shakespeare có những câu chuyện vu vơ, mà tư tưởng Pháp không công nhận được. Vì vậy, động tác không hiện lên những đường nét rõ ràng để làm trọng tâm cho vở kịch. Trọng tâm của nó là nhân vật. Nó là cả cuộc sống (…) Đem so sánh hai thứ kịch đó với âm nhạc, ta có thể nói: Kịch Racine là một thứ giai điệu, kịch Shakespeare là một bản hợp tấu”.

*

* *

[1] Tôi xin chép lại đoạn đó dưới đây (theo bản của Bùi Kỷ và Trần Trọng Kim) để độc giả nào không thuộc Kiều khỏi phải tra lại:
Mụ nghe nàng nói hay tình,
Bấy giờ mới nổi tam bành mụ lên:
Này này sự đã quả nhiên,
Thôi đà cướp sống chồng min đi rồi!
Bảo rằng đi dạo lấy người,
Đem về rước khách kiếm lời mà ăn.
Tuồng vô nghĩa, ở bất nhân,
Buồn mình, trước đã tần ngần thử chơi.
Màu hồ đã mất đi rồi,
Thôi thôi vốn liếng đi đời nhà ma!
Con kia đã bán cho ta,
Nhập gia, phải cứ phép nhà tao đây.
Lão kia có giở bài bây,
Chẳng văng vào mặt mày lại nghe!
Cớ sao chịu tốt một bề,
Gái tơ mà đã ngứa nghề sớm sao!
Phải làm cho biết phép tao!”
Chập bì tiên, rắp sấn vào ra tay.

[2] Forster

Cùng một dân tộc, óc thẩm mỹ lại thay đổi tùy thời đại, vì sinh hoạt của con người thay đổi thì tình cảm tư tưởng tất thay đổi theo và quan niệm về cái đẹp cũng phải khác.

Chắc bạn nào cũng thuộc bài Mùa thu đi chơi thuyền dưới trăng của Vô danh thị mà Dương Quảng Hàm đã dẫn trong cuốn Quốc văn trích diễn? Thơ cổ mà tả trăng được như bài đó cũng đáng gọi là hiếm:

………………
Vầng ngọc thỏ in sông vằng vặc,
Giữa giang tâm bóng lộn mấy từng!
Trên một trăng, dưới một trăng,
Xui lòng kẻ hữu tình ngao ngán.
Thùy bả kim bôi phân lưỡng đoạn,
Bán trầm thủy để, bán thiên nhai.
Vầng trăng ai xẻ làm hai,
Nửa in dưới nước, nửa cài trên không?
Nước mây thăm thẳm một dòng.

Tôi nhớ hồi 15-16 tuổi, một thầy giáo của chúng tôi so sánh hai câu:

Vầng trăng ai xẻ làm hai,
Nửa in dưới nước, nửa cài trên không?

Với một đoạn tả cảnh trăng mọc trên mặt biển Carthage (?) của Flaubert. Đẹp, đẹp thật, nét như vẽ, lời rất đối; nhưng tôi chắc phần đông chúng ta ngày nay thích cái đẹp man mác, mông lung của Huyền Viêm trong bốn câu sau này hơn:

Trăng rơi nhè nhẹ trên sông nước,
Bên chiếc đò khuya bóng lạnh lùng.
Gió cũng nghe chừng như nín thở,
Đỡ vừng trăng lạc giữa không trung.

Không những vậy cũng là thời phong kiến mà văn thơ đời Trần có cái giọng khác hẳn đời Lê mạt và Nguyễn: thời Trần thì thanh thoát, cao nhã, khoáng đạt, còn hai đời sau thì rực rỡ, ủy mị, oán sầu.

Tả cảnh thiền, Trần Nhân Tôn có bài:

Đề Phổ Minh tự thủy tạ

Huân tận thiên đầu mãn tọa hương,
Thủy ba sơ khởi bất đa lương.
Lão dung ảnh lý trăng khai bể,
Đệ nhất thiền thanh thu tứ trường.

Đề nhà thủy tạ chùa Phổ Minh.

Nghìn hương thắp hết ngát đầy nhà,
Mặt nước hiu hiu gió lạnh qua.
Dưới bóng cây si sư thấp thoáng.
Tiếng ve mới cất, tứ thu xa.

Ngô Tất Tố dịch

Rõ là cảnh tịch mịch mà lòng người cũng tịch mịch, xa hẳn những tiếng huyên náo và nỗi ưu tư đắc thất của trần gian. Giọng đó còn đâu trong cái bài thơ triều Lê và Nguyễn như bài Cảnh đền Trấn Vũ của Hồ Xuân Hương, Chùa Trấn Bắc của Bà Huyện Thanh Quan, hay Núi Ngũ Hành của bà Bảng Nhãn?

Hồ Xuân Hương viết:

Ba hồi chiêu mộ chuông gầm sóng,
Một vũng tang thương nước lộn trời.
Bể ái ngàn trùng khôn tát cạn,
Nguồn ân trăm lượng dễ khơi vơi.

thì rõ là tâm sự của một kẻ đang ngụp lặn dưới những lượn sóng tình, làm sao mà cảm được cảnh:

Êm ái chiều hôm tới Trấn Đài,
Lâng lâng chẳng bợn chút trần ai.

Bà Huyện Thanh Quan thanh nhã hơn, nhưng chưa trút được nỗi buồn nhớ của người trần tục:

Khách đi qua đó chạnh niềm đau.

Và:

Người xưa cảnh cũ nào đâu tá?
Khéo ngẩn ngơ thay lũ trọc đầu.[1]

Đến như bà Bảng Nhãn thì tình tuy nhẹ nhàng hơn cả, song vẫn còn chú trọng đến màu sắc của cảnh vật đến tài khéo của hóa công, chưa phải là cái giọng đời Trần:

Núi chen sắc đá màu phơi gấm,
Chùa nức hơi lương khói lộn mây
…………….
Nhìn xem phong cảnh ưa lòng khách.
Khen bấy thợ Trời khéo đắp xây!

Đọc văn học sử Trung Quốc, ai không nhận thấy thi sĩ đời Tống, trái với thi sĩ đời Đường, trọng sự tự nhiên và những tư tưởng triết lý, nên về hình thức thì phá niêm luật, thích dùng những tiếng thông tục, về nội dung thì không lãng mạn mà siêu thoát? Ngay trong đời Đường, thời Sơ Đường và Văn Đường tuy đều diễm lệ như nhau, song Sơ Đường có giọng bi tráng, chứ Văn đường chỉ có tính cách ủy mị. Xin bạn so sánh bốn câu bài thơ Vịnh Đằng Vương Các của Vương Bột, mà tôi chỉ trích ra đây bốn câu cuối, giọng cảm khái nhất:

Nhàn vân đàm ảnh nhật du du,
Vật hoán tinh di kỷ độ thu?
Các trung đế tử kim hà tại?
Hạm ngoại trường giang không tự lưu.

Dịch:

Đầm chiếu mây bay trời lơ lửng,
Sao dời vật đổi, mấy thu rồi?
Con vua trong gác nào đâu nhỉ?
Dòng nước ngoài hiên vẫn tự trôi.

Với bài Xích Bích hoài cổ của Đỗ Mục:

Chiết kích trầm sa, thiết vị tiêu.
Tự tương ma tẩy nhận tiền triều.
Đông phong bất dữ Chu lang tiện,
Đồng trước xuân thâm tỏa nhị Kiều.

(Kích gãy, cát chìm, sắt chửa tiêu,
Rửa mài, nhận thấy dẩu tiên Triều.
Gió đông chẳng giúp Chu lang thắng.
Đồng tước đài xuân khóa nhị Kiều).

Vô danh dịch

Cũng là hoài cổ, mà bài trên có giọng trầm hùng của một tâm hồn cao thượng, bài dưới rõ là giọng chán chường của một người đắm đuối trong thanh sắc

Tại Âu, chủ trương của phái cổ điển với phái lãng mạn tương phản hẳn nhau. Phái cổ điển trọng luật lệ nghiêm khắc, giọng trang nhã, ôn hòa, lý trí của họ thắng tình cảm; phái lãng mạn phóng túng, phá cả luật lệ, lời sôi nổi, say mê, tình cảm lấn lý trí. Để bạn dễ nhận thấy, tôi xin trích hai đoạn thơ của Anh cùng ca tụng Tự do, một bài của một thi sĩ cổ điển Joseph Adison, một bài của một thi sĩ lãng mạn, Shelley:

O Liberty, thou goddess heavenly bright,
Profuse of bliss, and pregnant with delight!
Eternal pleasure, in thy presence reign,
And smilling Plenty leads thy wanton train;
Eased of her load, Subjection grows more light,
And Poverty looks cheerful in thy sight,
Thou mak’st the gloomy face of Nature gay,
Giv’st beauty to the sun, and pleasure to the day.
Josephe Adison

What are thou, Freedom? O could slaves
Answer from their living graves
This demand, tyrants would flee
Like a dream’s dim imagery…
Thou are clothes and fire and food
For the trampled multitude.
No - in countries that are free
Such starvation cannot be
As in England now we see!...
Shelley

Ôi Tự do, bà là vị nữ thần rực rỡ như Trời,
Ban bố hạnh phúc, và đầy những khoái lạc!
Có mặt bà thì những vui thú bất tuyệt thống trị,
Và thần Phong phú mỉm cười dẫn đám mây tùy tòng phồn thịnh của bà;
Thần Nô lệ, cởi được gánh nặng, sống nhẹ nhàng hơn,
Và thần Nghèo khổ, dưới mặt bà, có kẻ vui hơn.
Bà làm cho mặt buồn thảm của Tạo vật hóa tươi,
Làm cho mặt trời hóa đẹp và ngày hóa vui.

Giọng nghiêm chỉnh; sự phong phú, sự nô lệ, sự nghèo khổ đều được coi như các vị thần; nhưng tình cảm hời hợt, không làm cho ta rung động như bài dưới:

Tự do[2] mi là cái gì? Ôi nếu bọn nô lệ
Ở trong cái mồ mà họ đương sống, có thể trả lời được
Câu hỏi đó, thì các bạo chúa, sẽ trốn hết
Như một hình ảnh tối tăm trong một giấc mộng…
Mi là áo bận, mi là lửa sưởi, mi là thức ăn
Cho hạng đại chúng bị giày xéo.
Không – trong những xứ tự do
Sự chết đói như vậy không thể có.
Như ở nước Anh mà ta trông thấy ngày nay!...

Vì quan niệm về cái đẹp mỗi thời một thay đổi, nên Triệu Dực, một văn sĩ hiện đại của Trung Quốc mới mạnh bạo đề cao các nhà thơ lớp mới trong bài Luận thi:

Lý, Đỗ thi văn vạn khẩu truyền,
Chí kim dĩ giác bất tân tiên.
Giang san đại hữu nhân tài xuất,
Các lãnh phong tao sổ bách niên.

Luận về thơ

Vạn miệng xưa ngâm Lý, Đỗ thi,
Người nay đã thấy hết tân kỳ.
Mỗi thời lại có nhân tài hiện,
Thủ lãnh tao đàn một thời kỳ.

*

* *

[1] Tôi ngờ rằng giọng thơ này không phải của Bà Thanh Quan.

[2] Bạn nên lưu ý: chỉ sự Tự do, Shelley dùng chữ Freedom nguồn gốc Anh, bình dân hơn chữ Liberty nguồn gốc La tinh.

Cùng một thời đại, óc thẩm mỹ cũng thay đổi tùy từng người.

Theo Taine, một phê bình gia trứ danh của Pháp, nếu ta biết được một tác giả sinh ở thời nào, tài miền nào trong một gia đình ra sao, được nuôi dưỡng, dạy dỗ ra sao, thì ta có thể đoán được quan niệm về nghệ thuật cùng tính cách những tác phẩm của nhà đó. Chủ trương ấy có vẻ quá máy móc; ta không thể phân tích văn tài một cách khoa học như phân tích chất đường, chất muối được; song ta phải nhận tính tình và tư tưởng của nhà văn chịu ảnh hưởng ít nhiều của gia thế, của nền giáo dục, của khí hậu, của chỗ ở, của xã hội…

Nguyễn Tuân, Nguyễn Triệu Luật sinh trưởng trong một nhà nho cho nên hiểu được và thích cái đẹp của thời cổ hơn Nguyên Hồng hay Tô Hoài sống trong một gia đình cần lao không có cựu học. Nguyễn Công Trứ quê quán ở Hà Tĩnh, nơi đời đời sinh tuấn kiệt, thơ có giọng trầm hùng, không ủy mị như Tuy Lý Vương thi sĩ của một hoàng thất trụy lạc và của một xứ mơ mộng là xứ Huế.

Nhưng như vậy không phải là Huế chỉ có toàn những người lãng mạn và Hà Tĩnh toàn những kẻ anh hùng. Đó chỉ là xét phần đông mà thôi. Có bao nhiêu nghệ sĩ thì có bấy nhiêu cá tính, bấy nhiêu quan niệm về nghệ thuật. Cùng một thời, ta thấy trên Văn Đàn xuất hiện những “trường” mà tôn chỉ trái nhau, như nhóm Tự lực và nhóm Hàn Thuyên ở nước ta hồi gần đây, hoặc như năm thi phái ở đời Thanh bên Trung Quốc và cả chục chi phái hiện thời bên Pháp.

Bạn cần một ví dụ ư? Xin bạn đọc tập Tản Đà vận văn và cuốn Xuân Thu nhã tập thì thấy quan niệm về cái đẹp có thể khác nhau đến bực nào!

*

* *

Quan niệm đó, ngay ở một cá nhân, cũng biến đi, tùy trình độ học thức và sự từng trải.

Một thi sĩ có lần nói với tôi: “Hồi còn học năm thứ nhì ban Cao tiểu ở Nam Định, tôi cho văn mà như Lê Văn Trương thì là quán tuyệt cổ kim. Cuối năm đó, nhất môn Việt ngữ, tôi được thưởng cuốn Vang bóng một thời, ráng đọc cho hết, chứ không thích cái giọng văn lôi thôi và nhạt nhẽo của tác giả. Nhưng chỉ một năm sau, tôi đã bắt đầu hơi chán Lê Văn Trương mà ham Khái Hưng, Nhất Linh hơn. Bây giờ thì tôi muốn đọc lại Nguyễn Tuân và Tô Hoài”.

Hai mươi năm trước, một anh bạn, cũng thi sĩ, thấy tôi đọc lịch sử tiểu thuyết của Nguyễn Triệu Luật, chê tôi là “cổ lỗ”. “Lan Khai hay hơn nhiều chứ!” Ba năm sau anh ấy thẳng thắn thú: “Tôi đã xét lầm”

Ai mà chẳng vậy? Chín, mười tuổi, ta mê Chinh Đông, Chinh Tây; lớn lên ít tuổi thì chỉ ca tụng Lê Văn Trương hoặc Phú Đức, Hồ Biểu Chánh; tới tuổi dậy thì lại mải miết đọc Hồn bướm mơ tiên, Gánh hàng hoa; và chỉ khi nào đã trải đời một chút, mới hiểu được cái thâm thúy của những sách mà tư tưởng cao siêu và nghệ thuật tế nhị.

Văn chương là đời sống ghi trên giấy. Và dù thông minh bực nào, cũng phải có sống mới hiểu được đời, mới hiểu được văn. Không lịch lãm nhiều thì làm sao tưởng tượng được những cảnh tả trong sách mà thấy nó hay? Không đau khổ nhiều thì làm sao thấu rõ được những tình tiết kể trong truyện mà thấy nó khéo?

Một thanh niên không ra khỏi miền Nam, dù có khiếu về văn chương, đọc hai câu:

Đá gập ghềnh nghiêng đôi bánh gỗ
Tre làng dăm đảo biếc trong sương.

Của Vũ Hoàng Chương, hoặc những câu:

Chiều xuống vàng hoe chợ mới tàn,
Gánh gồn chen chúc đợi sang ngang.
Sao mà nhiều mật nhiều tranh thế?
Bột trắng phau phau, mã tím vàng.

(Trên đường quê một ngày tất niên)

Của Bàng Bá Lân, tuy nhận được cái tài tả cảnh vật hai nhà đó, song tất không thấy lòng rung động nhè nhẹ như những người đã sống ở đất Bắc, mà hễ lòng chưa rung động thì chưa gọi là hiểu hết được cái hay của thơ.

Câu:

Hoa bưởi thơm rồi: đêm đã khuya.

Của Xuân Diệu, về nghệ thuật xét ra chẳng có gì là đặc biệt cả, nhưng mỗi lần ngâm lên, tôi thấy thoang thoảng hoa bưởi đâu đây mà nhớ những đêm xuân ở miền Bắc.

Bài Tràng giang của Huy Cận, từ xưa tôi vẫn cho là hay, nhưng phải đợi tới lúc tôi nằm trong một chiếc ghe hầu, lênh đênh trên những sông Tiền Giang và Hậu Giang, nhất là trong mùa nước đổ, mới thấm được hết cái buồn man mác của nó. Và ngày nay, mỗi lần qua đò Mỹ Thuận hay Vàm Cống, trông dòng sông đầy, băng băng chảy, cuốn theo những mảng bèo, tôi đều bất giác ngâm lên những câu:

Bèo dạt về đâu hàng nối hàng?
Mênh mông không một chuyến đò ngang.
Không cầu gợi chút niềm thân mật,
Lặng lẽ bờ xanh tiếp bãi vàng.

Phải có xa đất Bắc và lang thang chung quanh chợ Bến Thành giữa một biển người không quen biết, một ngày gần tết, nóng như thiêu, phải nhớ những cánh đào thắm, những trái cam Bố Hạ, những bức tranh con mèo, con chuột ở chợ Đồng Xuân, mới cảm được ý nghĩa mỉa mai của chữ, cũng trong hai câu vịnh Tết Nam Việt của Nguyễn Bính:

Dưa hấu chất cao hơn nóc chợ
Mà hoa sen nở cũng huy hoàng.

Và nếu bạn sống trong một gia đình phong lưu, đi học rồi thi đậu, rồi lãnh những quyền cao chức trọng, rồi cưới vợ giàu và đẹp, nhà cửa êm ấm, thì làm sao bạn thấu được hết nỗi chua xót trong những câu bình dị dưới đây, những câu mà tôi cho là hay nhất của Nguyễn Du:

Phận bèo bao quản nước sa,
Lênh đênh đâu nữa cũng là lênh đênh.
Song sa vò võ hương trời,
Nay hoàng hôn đã, lại mai hôn hoàng.
Tẻ vui cũng một kiếp người,
Hồng nhan phải giống ở đời mãi ru!
Tiếc thay trong giá trăng ngần,
Đến phong trần, cũng phong trần như ai!
Nhất là câu:

Biết thân đến bước lạc loài,
Nhị đào thà bẻ cho người tình chung!

Nếu không trải qua cảnh tản cư rồi hồi cư, chắc tôi cũng không tưởng tượng được nổi hết cái tâm sự của Đông Xuyên trong hai câu:

Một thành hoa rượu, xuân nhiều quá!
Hai bộ mày râu, bạc đốm rồi!

(Tái Ngộ)

Cái hay trong những câu đó cảm được mà không giảng được, vì càng giảng, càng phân tích, nó càng mất thấm thía. Phải cho nó đi thẳng vào tim ta, muốn vậy tim ta phải có thể hòa được với tim tác giả, nghĩa là ta phải trải qua cái tâm sự của tác giả.

Âu Dương Tu đề bài tựa tập thơ của Mai Thánh Du có câu: “ Càng khốn cùng thì thơ càng hay. Không phải thơ làm cho người ta khốn cùng, mà người ta có khốn cùng rồi thơ mới hay”.

Trần Bích San cũng nói:

Văn phi sơn thủy vô kỳ khí,
Nhân bất phong sương vị lão tài.

Nghệ sĩ có từng trải thì văn mới già. Mà độc giả thì cũng vậy, có từng trải mới hiểu được văn. Cho nên quan niệm về cái đẹp thay đổi tùy tuổi tác, đời sống của ta.

Nhất là sau một biến cố quan trọng, tâm trạng ta thường biến chuyển mạnh mẽ và quen niệm về cái đẹp cũng chuyển biến theo. Tôi không so sánh văn thời gần đây với văn thời tiền chiến của những cây bút lớp trước, tôi xin kể trường hợp của A. Gide mà đức thành thực đã được khắp thế giới công nhận. Trước đại chiến vừa rồi ông đã khởi sự lựa những bài thơ hay của Pháp cho nhà Gallimard xuất bản. Công việc đó phải ngừng trong một thời gian và năm 1947 khi tiếp tục lại, ông viết thêm một đoạn trong bài tựa để phủ nhận quan niềm về thơ của ông mấy năm trước. Victor Hugo mà xưa ông rất ca tụng thì bây giờ ông cho là nhạt nhẽo, là giả tạo, là quá dễ dàng. Rồi ông giận Victor Hugo, giận với chính thân ông, vì không tìm được lý lẽ gì để bênh vực Victor Hugo nữa: “Có thể như vậy được không? Vậy thì ra thi sĩ vĩ đại đó sắp thành ra không đáng kể nữa và lún xuống trong sự lãng quên, dưới tất cả sức nặng khủng khiếp của mình ư?” Ông cho là tại chiến tranh đã thay đổi hết cả: “… mới thoát khỏi được tai biến, chúng ta nhìn, thì thấy trên mặt đất xáo trộn, hoang tàn hoặc đổ vỡ, và trên đầu chúng ta, những nền trời mới: những chùm sao hôm qua đã biến mất”. Và cuối cùng ông than thở rằng tập thi tuyển ông hoàn thành chỉ là để đánh dấu quan niệm của một thế hệ đương thời mất đi.

*

* *

Óc thẩm mỹ – tôi biết rằng chữ óc đó dùng sai – là một tình cảm, như tôi đã nói; hơn vậy, nó còn là một say mê; mà đã là say mê thì thường thiên lệch, võ đoán, cố chấp, ganh tị, tuy nhiệt liệt song dễ tắt, nếu không được lý trí bồi dưỡng.

Ghét lối văn nào thì ta gìm nó xuống bùn đen mà yêu lối văn nào thì ta đưa nó lên mây xanh. Bạn chẳng thấy đó ư? Đã có người khen “thiên tài Huy Cận thấp ngàn lần Nguyễn Du”, khen thơ Hàn Mặc Tử là “hay nhất cổ kim đông tây” lại có người chê một vở kịch của Vũ Đình Long “về nội dung là số không, về hình thức cũng là số không, cộng hai số không vẫn thành số không”; chê Người chép sử của Mặc Thu “không phải là kịch”, “cũng không ra thơ”, “không được là vè” “tư tưởng thì thấp kém với một luận điệu triết lý rẻ tiền”, mà “sao lại có người thừa giấy mực mà cho xuất bản”.

Chúng ta đã biết óc thẩm mỹ là một tình cảm rất thường thay đổi, nên cho những chuyện đó là tất nhiên, không có gì lạ.

*

* *

Tuy nhiên, trong óc thẩm mỹ đúng đắn, cũng có một phần lý trí và mặc dầu quan niệm về cái đẹp thay đổi tùy nhiều yếu tố như vậy, nó vẫn có ít nhiều điểm nào đó bất biến, nghĩa là được phần đông những người sành văn mọi thời công nhận, cho nên La Bruyère mới nói: “Có óc thẩm mỹ đúng mà cũng có óc thẩm mỹ sai”.

Ông cho rằng “trong nghệ thuật cũng như trong vũ trụ, có một điểm hoàn hảo”. Trái cây thành hình, lớn rồi chín; khi nó chín rụng là nó đạt cái điểm hoàn hảo của nó. Một tác phẩm cũng thành hình trong đầu óc tác giả, rồi được chép lên giấy, sửa chữa tới khi lời văn diễn được đúng ý muốn diễn, là nó chín, tới cái điểm hoàn hảo nếu ý đó cao và đẹp. Tới điểm đó thì không một lời nào dư, không một tiếng nào thiếu, mỗi hình ảnh có một công dụng, mỗi chi tiết có một giá trị; văn không tiểu xảo mà cũng không vụng về, nội dung và hình thức xứng nhau. Theo thuyết đó thì Nhị Độ Mai, Lục Vân Tiên là những tác phẩm còn xanh mà Kiều, Chinh phụ ngâm là những tác phẩm đã mùi. Người nào phân biệt được cái độ “chín mùi” trong văn chương là có óc thẩm mỹ đúng, trái lại là óc thẩm mỹ sai.

Quan niệm đó chẳng có gì mới mẻ – hơn ngàn năm trước, Mạnh Tử đã khuyên: đừng để văn hại lời, đừng để lời hại chí[1] - nhưng chính vì nó được nhiều thời nhận nên có giá trị. Ta có thể chê nó là hơi mơ hồ, song cái đẹp đã có muôn hình ngàn sắc, cả những hình sắc tương phản nhau nữa, thì cũng khó kiếm được một qui tắc nào vừa gọn, vừa bao trùm đủ hơn.

*

* *

Ở trên tôi đã nói, ít người có óc thẩm mỹ luôn luôn đúng và cả những nhà phê bình đại tài cũng lầm lẫn. Bản chất của con người là không được hoàn toàn, ấy là chưa kể lòng thương ghét của ta thường làm sai lạc óc nhận xét. Cho nên Boileau đã không hiểu tài La Fontaine, mà Sainte Beuve bất công cả với Victor Hugo, mới đầu rất mến và khen sau vì ghen ghét mà mạt sát.

Nhưng đối với người khuất, ta dễ vô tư hơn, và những thế hệ sau xét các thế hệ trước thường xác đáng. Vì vậy có người đã bảo thời gian là viên phán quan công minh nhất. Nó lựa chọn rất kỹ, óc thẩm mỹ của nó đúng đắn, sự xét đoán của nó chắc chắn, nó chỉ giữ lại những nghệ phẩm có chân giá trị.

Kịch Le Cid khi mới diễn, bị công kích dữ dội, nhưng đã được thời gian nhận là danh tác, thì quan niệm về cái đẹp mặc dầu đã chuyển từ cổ điển qua lãng mạn, rồi hiện thực, siêu thực, rồi gì gì nữa, nó vẫn được dạy trong lớp học và diễn trên sân khấu. Lý Bạch mà có lúc người ta muốn phá bệ để hạ xuống, vẫn được khắp thế giới nhận là một thiên tài bực nhất; còn địa vị thi hào của Nguyễn Du, sau cuộc bút chiến giữa Hữu Thanh và Nam Phong, cứ mỗi ngày mỗi tăng chứ không hề giảm.

Trái lại những tác phẩm chỉ chiều thị hiếu nhất thời của độc giả, chỉ tuyên truyền cho một sự thiên lệch thì tuy được hoan nghinh ồn ào trong ít lâu rồi sớm muộn gì cũng bị thời gian gạt bỏ. Bây giờ ai còn nhớ những cuốn ca tụng Hitler, Pétain in hàng triệu bản hồi mấy mươi năm trước; và những tác phẩm của Lê Văn Trương mà đã có thời độc giả tới chầu chực tại cửa nhà in đợi giờ phát hành, thì ngày nay đã không còn tiếng vang gì nữa.

*

* *

Một số người như bẩm thụ được cái tinh hoa của trời đất có một óc thẩm mỹ xác đáng và sâu sắc, ít khi lầm lẫn. Đó là một cái tài riêng; nhưng tài đó cũng cần công phu luyện tập như mọi thứ tài khác.

Trước hết phải tránh những cái làm sai lạc óc thẩm mỹ, tức những tư tưởng quá khích về tôn giáo chính trị, ảnh hưởng của quyền thế, của thời thượng. Trong thời chiến tranh Tôn giáo ở Âu, thời chính trị hỗn loạn ở Pháp, thời lãng mạn đồi phế như thời Lục Triều ở Trung Hoa, óc thẩm mỹ đã sai lạc, phát triển đến cực độ về một khía cạnh nào đó, nhưng mất hẳn sự điều hòa, trung chính, nên người ta chỉ thấy một vài hình thức của cái đẹp.

Rồi lại phải học cho rộng, đi cho nhiều, càng lịch duyệt thì hiểu biết càng sâu, phán đoán càng chắc, cảm xúc càng tế nhị. Những nhà phê bình đại tài đều là những người sống mãnh liệt trong đời và nhất là trong sách; Thánh Thán ở Trung Hoa, Sainte Beuve, Taine ở Pháp suốt đời học hỏi, gặp sách nào cũng đọc.

Ngày nay, muốn bồi dưỡng óc thẩm mỹ ta cần phải đọc nhiều hơn các nhà đó nữa, để hiểu được cái đẹp của thời cổ và thời này, của phương Đông và phương Tây. Cho nên chúng tôi đã nói bạn nào muốn chuyên về văn chương, nhất định phải thông chữ Hán và một sinh ngữ Âu, Mỹ như tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Đức.

[1] Bất dĩ văn hại từ, bất dĩ từ hại chí.

CHƯƠNG II

VĂN HÙNG TRÁNG

1. Hùng tráng là một vẻ của cái đẹp.
2. Những đầu đề hùng tráng.
3. Văn hùng tráng của Trung Hoa.
4. Văn hùng tráng của Việt Nam.
5. Tại sao văn thơ Việt Hoa ít giọng hùng tráng.
6. Công dụng của hình ảnh trong lối văn hùng tráng.
7. Hình ảnh phải ra sao?
8. Phải bỏ những chi tiết nhàm.
9. Phải tránh cái lố bịch.
10. Sự hỗn độn cũng có thể hùng tráng.
11. Một đoạn của Milton.

_*_

Jean Suberville trong cuốn Théorie de l’Art et des Genres littéraires nói một tác phẩm đẹp phải diễn được tạo vật một cách linh động, lý tưởng và tượng trưng. Đọc một trang Du lịch chỉ nam ghi đường xá, cửa hàng ở Sầm Sơn, có in thêm hình bãi biển, mỏm đá, chùa chiền… rồi đọc những hàng dưới đây của Khái Hưng:

Hôm sau, khi Hiền ra biển thì mặt trời vừa mọc và ẩn sau đám mây tím giải ngang trên làn nước đủ màu, từ màu lam sẫm, lam nhạt ngoài xa cho đến các màu hồng, màu vàng ở gần bể.

Trên nền trời sắc da cam chói lọi, những vạch đỏ thắm xòe ra như bộ nan quạt làm bằng ngọc lựu.

Quay lại nhìn về phía thành phố Sầm Sơn, ánh sáng đèn điện chưa tắt và nhợt nhạt lấp ló trong lá phi lao như những ngôi sao buổi sớm mai lờ mờ sau màn mây mỏng.

Chúng ta thấy đoạn tả cảnh đó không đầy đủ chi tiết tỉ mỉ bằng trang du lịch chỉ nam, nhưng có phần đúng sự thực hơn vì nó linh động hơn, sống hơn.

Muốn cho văn được linh động, nghệ sĩ không thể ghi hết những nét của cảnh vật, mà phải lựa chọn, bỏ bớt hoặc thêm thắt, rồi cô lại để gợi một cảm xúc nào đó. Trong đoạn trên, Khái Hưng không tả nhà cửa, núi sông, chỉ lựa những màu sắc của trời và biển, để ta thấy vẻ rực rỡ của Sầm Sơn buổi sáng. Ông ghi màu nhợt nhạt của ánh đèn điện để làm nổi bật màu của mây, nước. Như vậy là ông đã lý tưởng hóa cảnh vật.

Nhiều khi, nghệ sĩ còn phải làm cho cảnh vật tượng trưng một cái gì. Bài Les pauvres gens của Victor Hugo tượng trưng lòng thương người của kẻ khổ, cuốn Paradis perdu tượng trưng sự sa đọa của loài người, Don Quichotte điển hình cho lớp kỵ sĩ Tây Ban Nhat ở thế kỷ 16, AQ điển hình cho giai cấp nông dân trong chế độ phong kiến Trung Hoa, Kiều điển hình cho hết thảy những người bị lụy về tài sắc.

Ba điều kiện đó: linh động, lý tưởng hóa và tượng trưng là những điều kiện chánh của cái đẹp, nhưng không gồm được hết tính cách của nó. Muốn gồm, có lẽ ta chỉ có thể nói: “Văn viết có nghệ thuật, làm cho ta thích thú tức thị là đẹp”. Có cái đẹp rực rỡ như cánh bướm, có cái đẹp thanh nhã như bông mai; mềm mại như cành liễu cũng đẹp mà cứng cỏi như cây tùng cũng đẹp; có khi lơ thơ mà đẹp, có lúc rườm rà mà đẹp; có cái đẹp chạm trổ tinh vi, có cái đẹp hồn nhiên phóng dật… Hiểu theo nghĩa rộng đó, thì cái húng tráng cũng ở trong phạm vi cái đẹp; nó là một hình thức rất cao của cái đẹp vì nó cho ta những cảm xúc mãnh liệt nhất.

*

* *

Muốn cho văn hùng tráng thì cảnh hoặc tình phải hùng. Trong vũ trụ không thiếu gì đầu đề cho ta lựa: một mặt biển mênh mông sóng cao như núi, những tiếng sét vang động trong rừng thẳm giữa đêm khuya, một sa mạc bát ngát cát tung mịt trời, một đồng tuyết trắng xóa hoang vu trải tới ngút ngàn; rồi những hành vi anh dũng hy sinh cho chính nghĩa, những cuộc mạo hiểm trong những miền xa lạ chưa ai đặt gót tới, những cuộc thí nghiệm nguy tới tánh mạng để vén màn bí mật của hóa công…

Có khi không cần một hành động, chỉ một lời nói cũng gây được một cảm tưởng hùng. Trần Bình Trọng trả lời quân tàu: “Ta thà làm ma nước Nam, không chịu làm vua đất Bắc”. Mười ba vị anh hùng Yên Bái ung dung lên đoạn đầu đài và trước khi lưỡi dao phập xuống, hô lớn: “Việt Nam”.

Lại có khi im lặng cũng rất hùng. Sử Pháp chép chuyện Bussi Leclerc, cùng với đồng đảng, tiến vào Nghị viện, ra lệnh cho các vị thẩm phán ký một nghị định hủy bỏ quyền của họ Bourbon, nếu không, y sẽ bắt giam hết. Không một vị nào đáp và mọi người đều đứng dậy để theo y vô ngục Bastille.

*

* *

Ông H. Blair, trong cuốn Cours de Rhétorique, nói thể văn hùng, cả những anh hùng ca nữa, không xuất hiện ở phương Đông. Tôi không được rõ văn học của các dân tộc Á Rập và Ấn Độ, nhưng cứ xét văn thơ Trung Quốc thì lời ấy có phần đúng.

Lịch sử Trung Hoa ghi biết bao việc xả thân vì nghĩa có thể làm đề tài cho văn thơ hùng. Đọc những bộ Đông Chu liệt quốc, Tây Hán chí, Tam Quốc chí, Đường thư, Minh thư… ta ngưỡng mộ những hào kiệt như Giới Tử Thôi cắt thịt đùi để nuôi chúa, Kinh Kha khẳng khái vào hang cọp Tần, Trương Lương phá sản vì nước, Hạng Võ chịu chết không chịu nhục, Trương Phi hét một tiếng mà hàng vạn quân Tào tán đởm; ta khâm phục hạng văn nhân coi nhẹ cái chết như Nhan Chân Khanh chửi An Lộc Sơn là thoán nghịch, Phương Hiếu Nhụ chịu chu di chứ khong chịu thảo chiếu lên ngôi cho Yên Vương, Tô Vũ chịu chết chứ không chịu hàng Hung Nô.

Nhưng những hành vi hùng đó, văn nhân Trung Quốc chỉ chép lại một cách giản lược, không gây nổi cảm xúc mạnh, và những thiên anh hùng ca của họ, nếu có, thì giá trị cũng tầm thường.

Một trong những ngòi bút có khí nhất của họ là Tư Mã Thiên, mà chép việc Kinh Kha qua sông Dịch, cũng chỉ viết được như vầy:

… Bèn đi! Thái tử (Đan) cùng các khách biết chuyện ấy, đều mặc áo mũ trắng để tiễn chàng (Kinh Kha). Đến trên sông Dịch Thủy, đã lễ lên đường rồi, Cao Tiệm Ly gảy đàn trúc, Kinh Kha theo nhịp mà hát theo giọng “biến chủy”, mọi người đều sụt sùi sa nước mắt. Lại tiến lên mà hát rằng:

“Gió hiu hắt chừ, sông lạnh ghê!
“Tráng sĩ một đi, chẳng lại về!”

Lại hát theo giọng “vũ” khảng khái, mọi người đều trợn mắt, tóc đều dựng đứng chọc lên mũ! Thế rồi Kinh Kha lên xe đi, không hề nhìn trở lại!

Đoạn tả cái chết của Kinh Kha cũng không hơn gì.

… Vua Tần vẫn chạy quanh cột, vẫn rối rít không biết làm thế nào! Bọn quan hầu kêu:

- Vua rút gươm qua lưng!

Vua Tần vắt tay qua lưng, quả rút được gươm để đánh Kinh Kha, chặt đứt vế bên trái. Kinh Kha què, bèn cầm con chủy thủ ném Tần Vương, không tin, tin phải cột! Vua Tần lại đâm Kha, Kha bị tám vết, tự biết việc không xong, tựa cột mà cười, ngồi xếp bằng tự mắng mình rằng:

- Việc sở dĩ không xong chỉ tại muốn bắt sống, lấy được giấy đoan về để trả lời Thái Tử.

Các quan hầu sấn lại giết Kha.

(Bản dịch của Nhượng Tống)

Tự sự giản và gọn, nhưng thiếu miêu tả và tưởng tượng nên người đọc không xúc động.

Lạc Tân Vương đời Đường, vịnh cảnh tống biệt ở sông Dịch, giọng tuy cảm khái mà cũng không hùng:

Thử địa biệt Yên Đan,
Tráng sĩ phát xung quang.
Tích thời nhân dĩ một,
Kim nhật thủy do hàn.

(Đây chỗ biệt Yên Đan,
Tóc dựng, khí căm gan.
Anh hùng xưa đã khuất,
Nước lạnh hận chưa tan).

Đến thiên tài như Lý Bạch, nhớ Trương Tử Phòng, dùng thể ngũ ngôn cổ phong, mà lời cũng chỉ hùng kính, chứ so với những anh hùng ca của Pháp, như Chanson de Roland, sức lôi cuốn kém hẳn một bực.

Và đây, xin bạn nghe người Trung Hoa ca bài Chính khí của Văn Thiên Tường, một bài mà họ khen là “tráng liệt như cầu vồng sắt ngang trời”, xem có rung động như khi đọc bài O soldats de l’an II của Victor Hugo không:

Chính khí ca

Thiên địa hữu chính khí,
Tạp nhiên phú lưu hình.
Hạ tắc vi hà nhạc,
Thượng tắc vi nhật tinh.
Ư nhân viết hạo nhiên,
Bái hồ tắc sương minh.
Hoàng lộ đương thanh di,
Hàm hòa thổ minh đình.
Thời cùng tiết mãi hiện,
Nhất nhất thùy chu thanh.
Tại Tề thái sử giản,
Tại Tấn Đổng Hồ bút,
Tại Tần Trương Lương chùy,
Tại Hán Tô Vũ tiết.
Vi Nghiêm tướng quân đầu,
Vi Kê thị trung huyết,
Vi Trương Tuy Dương xỉ,
Vi Nhan Thường Sơn thiệt.
Hoặc vi Liêu Đông mạo,
Thanh tháo lệ băng tuyết,
Hoặc vi xuất sư biểu,
Quỷ thần khấp tráng liệt,
Hoặc vi độ giang tiệp,
Khảng khái thôn Hồ Hiệt,
Hoặc vi kích tặc hốt,
Nghịch thụ đầu phá liệt,
Thị khí sở bàng bạc,
Lẫm liệt vạn cổ tồn.
Đương kỳ quán nhật nguyệt,
Sinh tử an túc luân.
Địa duy lại dĩ lập,
Thiên trụ lại dĩ tồn.
Tam cương thực hệ mệnh,
Đạo nghĩa vi chi căn
..........

Bài ca Chính khí

Trời đất có chính khí,
Lẫn lộn trong các hình.
Dưới đất là sông núi,
Trên trời là nhật, tinh.
Tại người là hạo nhiên,
Vũ trụ đầy anh linh.
Khí hòa nhả trước sân,
Là lúc gặp thanh bình.
Thời cùng cao tiết hiện,
Nhất nhất ghi sử xanh.
Ở Tấn, bút Đổng Hồ,
Ở Tề, thẻ thái sử.
Ở Tần, dùi Trương Lương.
Ở Hán, cờ Tô Vũ.
Là đầu Nghiêm tướng quân,
Là huyết Kê thị trung,
Là răng Trương Tuy Dương,
Là lưỡi Nhan Thường Sơn.
Hoặc là mão Liêu Đông,
Tiết trong hơn băng tuyết,
Hoặc là biểu xuất sư
Quỷ thần khóc tráng liệt,
Hoặc gõ chèo qua sông,
Khảng khái nuốt rợ Hiệt.
Cầm hốt đập bể sọ,
Nghịch tặc phải rên siết.
Khí ấy nó bàng bạc,
Lẫm liệt vạn cổ còn.
Đương lúc khí xung thiên,
Sống chết không thèm bàn.
Cột trời nhờ nó vững,
Dây đất nhờ nó bền.
Đạo nghĩa nó làm gốc.
Mối dường nhờ nó yên.
…………

Ý nghĩa thì hiên ngang thật, và nhờ gieo nhiều vần trắc mà lời cũng mạnh; nhưng văn khô khan quá, từ đầu tới cuối chỉ mượn hết điển tích này đến điển tích khác, nên không đi sâu vào tim ta và bắt ta phải tưởng tượng nhiều rồi mới cảm được.

Tả những nhân vật cùng hành vi hùng tráng thì như vậy, còn tả những cảnh vật hùng vĩ, tài của họ cũng không xuất sắc gì hơn mấy. Có phải là xứ họ thiếu những cảnh lạ đâu: họ có những con sông dài bực nhất thế giới, những ngọn núi cũng cao vào bực nhất thế giới, sa mạc của họ mênh mông mà những trận lụt của họ kinh khủng, rồi những bão cát, dông tuyết, những nạn chết đói hàng triệu người, những nạn chiến tranh liên miên hàng thế kỷ…, vậy mà trong ba ngàn năm văn học, ta chỉ thấy mỗi một phái xuất hiện trong mỗi một thời là một phái biên tái ở Thịnh Đường là tả những cảnh ghê rợn đó.

Dưới đây tôi xin trích hai bài mà tôi cho là hùng hồn nhất của họ để bạn nhận xét:

Thục đạo nan

Y! Hu! Hi! Nguy hồ cao tai!
Thục đạo chi nan, nan vu thượng thanh thiên!
…………
Thượng hữu lục long hồi nguyệt chi cao tiêu,
Hạ hữu xung ba nghịch triết chi hồi xuyên.
Hoàng hạc chi phi thượng bất đắc quá,
Viên nao dục độ, sầu phan viên!
…………
Thục đạo chi nan, nan vu thượng thanh thiên!
Sử nhân thính thử, điêu chu nhan!
Liên phong khứ thên bất doanh xích,
Khô tùng đảo quải, ỷ tuyệt bích,
Phi thoan, bộc lưu tranh huyên hôi,
Băng nhai, chuyển thạch, vạn hác lôi.
Kỳ hiểm dã như thử!

Lý Bạch

Đường Thục khó

Ôi! Chà! Gớm! Hiểm mà cao thay!
Đường Thục đi khó, hơn đường lên trời!
………
Trên là núi cao như sáu con rồng ngăn bóng ác,
Dưới thì dòng sông quằn quại, thác dội sóng vỗ, nước chảy lùi.
Cánh con hạc vàng không thể vượt,
Khỉ vượn muốn qua, lo vịn noi!
………
Đường Thục đi khó, khó hơn đường lên trời!
Nghe nói má hồng rầu, dăn deo.
Dãy núi cách trời chẳng đầy thước,
Thông khô vách đá vẫn treo ngược!
Suối tung ầm ầm, nước sáng choang.
Khe ngòi đá chuyển như sấm vang.
Nó hiểm là như thế.

(Ngô Tất Tố dịch)

Tẩu mã xuyên hành

Quân bất kiến tẩu mã xuyên hành tuyết hải biên,
Bình sa mang mang hoàng nhập thiên?
Luân đài cửu nguyệt phong dạ hống,
Nhất xuyên toái thạch đại như đẩu.
Tùy phong mãn địa thạch loạn tẩu,
Hung nô thảo hoàng mã chinh phì,
Kim sơn tây kiến yên trần phi.
Hán gia đại tướng tây xuất sư.
Tướng quân toàn giáp dạ bất thoát,
Bán dạ quân hành qua tương bát,
Phong đầu như đao, diện như cát,
Mã mao đái tuyết, hãn khí chưng,
Ngũ hoa liên tiền toàn tác băng.
Mộ trung thảo hịch nghiễn thủy ngưng,
Lỗ kỵ văn chi ưng đởm nhiếp,
Liệu tri đoản binh bất cảm tiếp,
Quân sư tây môn chữ hiến tiệp.

Sầm Tham

Bài hành “Ngựa chạy trên sông”

Người chẳng thấy chạy ngựa đi trên biển tuyết kia,
Cát nằm lớp lớp trời váng khè?
Luân đài tháng chín đêm gió rống.
Đá vụn trên không lớn bằng đấu,
Gió đưa đầy đất, đá chạy ẩu.
Hung nô cỏ vàng, ngựa mập lù,
Kim sơn phía tây khói bụi mù.
Hán gia đại tướng đi dẹp giặc,
Áo giáp đêm khuya mình vẫn mặc.
Tiếng xe, tiếng qua[1] đêm cọ sát,
Gió thổi như dao, mặt như cắt,
Lông ngựa đóng tuyết, mồ hôi đặc.
Ngũ hoa, liên tiền[2] băng đóng chặt.
Viết hịch trong màn, nước mực đọng,
Quân địch xa nghe đành sợ khiếp,
Gươm dao đồ ngắn không dám tiếp,
Đồn binh cửa tây chờ báo tiệp.[3]

(Vô danh dịch)

Cái tài làm thơ phóng dật, tả mây, trăng, khe, suối của Lý Bạch thì không thi sĩ Trung Hoa nào bì kịp rồi, mà cái tài tả những cảnh hùng vĩ của ông cũng hơn hẳn Sầm Tham. Sầm khéo nhận xét, khéo lựa chi tiết, song không biết tưởng tượng như Lý trong những câu:

Khỉ vượn muốn qua, lo vịn noi!
Nghe nói má hồng rầu, dăn deo.

Mà ông cũng không cho cảm xúc phát mạnh ra như Lý:

Ôi! Chà! Gớm! Hiểm mà cao thay!

Lý có cái đặc sắc đó: cổ điển thì ông vốn cổ điển, mà muốn lãng mạn thì giọng thơ ông cũng nồng nhiệt hơn ai cả.

Tuy nhiên, giá trị bài Thục đạo nan về phương diện hùng chỉ là tương đối, không thể đặt ngang hàng với những danh tác vủa Virgile hay Homere được.

Văn chương quí phái của Trung Quốc như vậy: còn văn chương bình dân mà ta tưởng là chứa nhiều xúc cảm mạnh mẽ hơn vì không bị niêm luật, qui tắc câu thúc, thì thực ra, cũng chẳng hơn gì.

Bài Mộc Lan từ là thiên anh hùng ca dài nhất của họ, (62 câu, mỗi câu năm chữ) được học sinh của họ học thuộc lòng, mà còn thua cả bài Tẩu mã xuyên hành, thì làm sao so với những anh hùng ca của phương Tây được. Bài đó xuất hiện đời Lục Triều, chép truyện nàng Mộc Lan cải trang đầu quân thay cha, mười hai năm sau thắng trận về triều, vua phong chức thượng thư, nàng từ chối, chỉ xin một con thiên lý mã để mau về thăm nhà.

Đây là đoạn tả nàng ra chiến trường:

Vạn lý phó nhung cơ,
Quan san độ nhược phi.
Sóc khí truyền kim thác
Hàn quang chiếu thiết y.
Tướng quân bách chiến tử,
Tướng sĩ thập niên quy.

(Vạn dặm tới quân cơ,
Ải núi qua như bay.
Khí phương Bắc truyền vào đồ gõ bằng vàng[4]
Ánh sáng lạnh chiếu trên áo sắt.
Tướng quân trăm trận, chết
Tướng sĩ mười năm về).

Thật là quá tầm thường.
Rồi tới đoạn kết khá hơn một chút vì ý đột ngột, lời linh động.

Thoát ngã chiến thời bào,
Trước ngã cựu thời thượng.
Đương soang lý vân mấn,
Đối kính thiếp hoa hoàng.
Xuất môn khán hỏa bạn,
Hỏa bạn thủy kinh hoàng.
- Đồng hành nhị thập niên,
Bất tri Mộc Lan thị nữ lang.

(Ta cởi chiến bào ra,
Lại bận áo ngày thường.
Vấn tóc mây bên sổ,
Điểm nhan sắc trước gương.
Ra tiếp bạn khói lửa,
Bạn thấy bỗng kinh hoàng.
- Cùng đi mười hai năm,
Không hay Mộc Lan là nữ lang).

Vậy ta có thể nói văn thơ Trung Quốc, trừ ít bài của Lý Bạch, thiếu tính cách hùng tráng.

[1] Một thứ binh khí

[2] Ngũ hoa và liên tiền đều là tên ngựa

[3] Báo tin thắng trận

[4] Đồ dùng để cầm canh.

Văn thơ của ta hồi xưa, ngoài những bài ca dao, là một hình ảnh gần văn thơ Trung Quốc. Ta hơn họ là nhờ những tiểu thuyết dài bằng thơ cực hay như truyện Kiều, Hoa Tiên; song ta lại lại kém họ về phương diện tiểu thuyết vằng văn xuôi như Tam Quốc Chí, Thủy Hử, Kim Bình Mai, Hồng Lâu Mộng; về phương diện kịch thì cũng đại loại như nhau, và ta cũng như họ thiếu loại anh hùng ca.

Xét ta trong văn cổ, chỉ có bài Hịch tướng sĩ của Trần Quốc Tuấn, bài Văn tế trận vong tướng sĩ của Nguyễn Văn Thành; trong thơ nôm chỉ có ít đoạn tả Từ Hải của Nguyễn Du là có cái giọng hùng tráng:

Huống chi ta cùng các người sinh ở thời nhiễu nhương, gặp phải buổi gian nan này, trông thấy những ngụy sứ đi lại rầm rập ngoài đường, uốn lưỡi cú diều mà sỉ mắng triều đình, đem thân dê chó mà bắt nạt tể phụ; lại cậy thế Hốt Tất Liệt mà đòi ngọc lụa, ỷ thế Vân Nam Vương để vét bạc vàng; của kho có hạn, lòng tham không cùng; khác nào như đem thịt mà nuôi hổ đói, giữ sao cho khỏi tai vạ về sau!

Ta đây, ngày thì quên ăn, đêm thì quên ngủ; ruột đau như cắt, nước mắt đầm đìa; chỉ căm tức rằng chưa được xả thịt lột da quân giặc, dẫu thân này phơi ngoài nội cỏ, xác này gói trong da ngựa, thì cũng đành lòng.

Hịch tướng sĩ
(Bản dịch của Trần Trọng Kim)

Lời thấm thiết, phấn khởi được lòng người chứ hùng thì chưa bằng những câu dưới đây của Nguyễn Văn Thành:

Kẻ thời theo cơ đích chạy sang miền khách địa, hăm hở mài nanh giũa vuốt, chỉ non tây thề chẳng đội trời chung; kẻ thời đón việt mao trở lại chốn sơ cơ, dập dìu vén cánh nương vây, trông cõi Bắc quyết thu về đất cũ.

(Trích trong Quốc văn trích điểm của Dương Quảng Hàm)

Mà cũng kém xa thơ Tố Như:

Râu hùm hàm én mày ngài,
Vai năm tấc rộng, thân mười thước cao.
Đường đường một đáng anh hào,
Côn quyền hơn sức, lược thao gồm tài.
Đội trời đạp đất ở đời,
Họ Từ tên Hải vốn người Việt Đông.
Giang hồ quen thú vẫy vùng,
Gươm đàn nửa gánh, non sông một chèo
……………
Bao giờ mười vạn tinh binh,
Tiếng chuông dậy đất, bong tinh dợp đường
……………
Chọc trời, quấy nước mặc dầu
Dọc ngang nào biết trên đầu có ai?

Dùng thể lục bát mà lời mạnh được như vậy là rất khéo; song hạng tân học chúng ta đã được biết ít nhiều văn thơ Anh, Pháp, vẫn chưa lấy thế làm mãn nguyện.

Nên gần đây vài thi sĩ dùng những thể khác, hoặc tám hoặc chín chữ, có câu mười hai chữ, và mượn phép hành văn của Âu, sáng tác được những bài thơ rất lôi cuốn. Thành công nhất là Huy Thông và Nguyễn Hoàng Tư. Cả hai gần đạt được cái hùng tráng. Tôi đã có lần trích bài Hạng Tịch than Huy Thông, dưới đây xin giới thiệu một đoạn khác:

Giấc mộng của Lê Đại Hành

Ta sẽ đưa binh Nam đi vùng vẫy
Khắp bốn phương trời nước mịt mùng tăm!
Ôi! Bầu mênh mông chuyển động tiếng loa gầm,
Tiếng gươm ca, tiếng trống hồi, tiếng ngựa hí!
………
Binh Nam Quốc như hải triều kiêu hãnh,
Sẽ cuốn theo, cùng cát phủ, cùng mây nhanh, cùng gió mạnh,
Đỗng Man Di rải rắc núi non Hời!
Rồi bóng khiên rợp mát bốn phương giời,
Như thác nước cao văng thân vĩ đại.
Quân xông xáo tới bên bờ Thiên Trúc hải…
Và co cương trên mảnh đất cuối cùng nhô,
Đắm say nhìn biển vỗ tới hư vô!
Song thế giới vô biên khi cúi đầu khép nép,
Binh sĩ ta sẽ cho là đất hẹp,
Ngọn trường thương không đủ chỗ tung hoành.
Vì, muốn đủ tầm xa vút cánh bằng nhanh,
Muốn sức kình được tự do ngang dọc,
Biển bao la với tầng giời không góc,
Cần mênh mông, cần bát ngát, cần xa xôi,
Như không gian, chỉ cảm thấy… trong mơ thôi…

Và đây là một đoạn trong kịch thơ Trần lụy của Nguyễn Hoàng Tư đăng trong báo Thanh niên, năm 1944:

Theo thần thoại Hi Lạp, bán thần Prométhée (Nguyễn Hoàng Tư dịch là Lỗ Minh Tiên) thương loài người lầm than, bèn ăn cắp lửa thiêng ban cho họ, từ đó nhân loại mới có công nghệ và văn minh. Thần Jupiter (Lục Di Tiên) vị chúa ở trên trời, giận, sai cột Lỗ Minh Tiên vào hòn núi giữa châu Âu và châu Á.

Lỗ Minh Tiên uất ức nói một mình:

Lục Di Tiên, chúa bạo của trời cao cả,
Người chỉ là một thần hẹp da nông tim.
Ngươi dùng vũ lực thỏa mãn tánh ganh hiềm,
Ngươi mong Lỗ Minh Tiên cúi đầu thần phục?
Lòng hiên ngang, ta không bao giờ chịu nhục!
Ừ, Lục Di Tiên, ngươi ngự trị muôn dân,
Ngươi có quyền vô hạn, với ngọn sét thần,
Nhưng ngươi không thể thắng nổi lòng nghĩa sĩ,
Vì loài người, ta đảm (?) muôn ngàn khổ lụy.

(Thử cửa động, vùng vẫy)

Than ôi! Sắt vô tình đã trói thân ta!
Thân ta như đè nặng dưới khối sơn hà!
Trời hỡi! Thôi ta còn mong gì vùng vẫy!
Gió thân ơi, sao mi chưa đùng chỗi dậy!
Biển mịt mùng trương triều sóng gợn lăn tăn,
Sao mi chưa kéo nước ngập cõi đất bằng?
Sao mi không trợ lực cuồng phong bão tố,
Dâng ngọn hải triều cho núi đồi nghiêng đổ
Để cứu ta, vì thủy tổ của văn minh!
Ôi biển lặng, mây âm thầm, gió làm thinh;
Các ngươi cũng vô tình như lòng chúa bạo!
Kìa chân trời nhẹ trời kéo làn sương mờ ảo.
Thôi, trời sắp tối! Vũ trụ sắp mơ mòng;
Và ta nghe gì? Văng vẳng nhạc thu không;
Dân đã trở về với chăn nồng lửa ấm,
Trời hỡi! Lòng ta tê tái trước không gian! Ta lại nghe gì trong gió bể mênh mang!
Có phải chăng Lục Di Tiên đã buông sét
Để đánh cho non thần theo ta tiêu diệt?

Ý của Nguyễn Hoàng Tư dồi dào, tưởng tượng cũng khá mạnh, chỉ tiếc ông cố giữ cho mỗi câu chín cước, nên nhiều chữ thừa. Chẳng hạn hai câu cuối, rút bớt lại:

Phải chăng Lục Tiên Di buông sét
Đánh non thần theo ta tiêu diệt?

Thì văn mạnh hơn nhiều.

*
* *

Xét hai bài đó, xét bài Thục đạo nan của Lý Bạch với câu “Đại giang đông khứ” của Tô Đông Pha mà người Trung Hoa khen là vang như tiếng đồng, tiếng sắt, lại xét âm thanh của đôi câu đối chữ Hán với bản dịch ra tiếng Nôm dưới đây:

Giang sơn dĩ tử, ngã yên đắc du sinh, thập nhiên lai, lệ kiếm mai đao, tráng chí nghĩ phù Hồng Tổ Quốc;
Vũ dực vị thành, sự hốt nhiên trung bại, cửu nguyên hạ, điều binh luyện tướng, hùng hồn nguyện tác quốc dân quân.

Trần Hữu Lực[1]
Giang sơn đã chết, mình sống được đâu nào, trên mười năm luyện kiếm mài đao, chí mạnh quyết phù non nước Việt;
Vây cánh chưa thành, việc bỗng đâu thất bại, dưới chín suốt điều binh khiển tướng, hồn thiêng giúp đỡ quốc dân Nam.

Phan Sào Nam dịch

thì ta biết văn chương Việt Hoa ít có cái đẹp hùng tráng không phải như một số người Âu lầm tưởng, tại Việt ngữ cùng Hoa ngữ thiếu tính cách hùng hồn mà chỉ có những tính cách du dương.

Trong chương Tổng kết cuốn Trung Quốc văn học sử III tôi đã đưa ra một số nguyên nhân là tính tình của người phương Đông chúng ta ưa cái điều hòa, cái tế nhị hơn là cái hùng tráng. Tính tình đó một phần do bẩm sinh, một phần do giáo dục. Hai dân tộc Việt Hoa đều lấy nghề nông làm căn bản nhất là dân tộc Trung Hoa phát tích ở giữa một cánh đông mênh mông là lưu vực Hoàng Hà mà dân tộc chuyên nông nào cũng trọng sự an nhàn, yên tĩnh, không tìm những cảm xúc mạnh. Lại thêm đạo Nho dạy ta giữ tình cảm được trung hòa, ghét những tư tưởng quá khích, cho nên trong đời sống hằng ngày, kẻ sĩ thường trầm tính, ít nói, và trong văn thơ, những câu gọn gàng, hàm súc được thưởng thức nhất.

Ngoài nguyên nhân về tính tình đó, có lẽ còn một nguyên nhân nữa là sức tưởng tượng của chúng ta kém người phương Tây. Trong cả lịch sử văn học Trung Hoa, chỉ có mỗi một nhà là Khuất Nguyên mà sức tưởng tượng cùng cảm xúc phi thường, được nhiều nhà phê bình đặt vào hàng đệ nhất văn hào cổ kim. Ông gặp nghịch cảnh, là tâm hồn cao thượng, không chịu a dua, uất hận, viết thiên Ly Tao với bài phú Hoài Sa rồi gieo mình xuống dòng nước hồi mới ngoài ba chục tuổi. Nếu gặp hoàn cảnh thuận tiện, chắc ông sáng tác được những thiên anh hùng ca và đã thành một Homère của Trung Quốc.

Ngày nay, chịu ảnh hưởng của phương Tây, tâm hồn ta đã thay đổi, loại văn thơ hùng tráng tất được trọng; sau Huy Thông và Nguyễn Hoàng Tư, chắc nhiều thi sĩ muốn tìm hiểu nghệ thuật các văn hào châu Âu để luyện tài về loại đó.

[1] Trần Hữu Lực người Nghệ An, nguyên tên là Nguyễn Hữu Đường, theo Phan Sào Nam qua Nhật cầu học, rồi sang Tàu, gia nhập Việt Nam Quang phục hội, về Xiêm hoạt động bị mật thám bắt trong kỳ đại chiến thứ nhất, đưa về Hà Nội giam rồi bắn chết cùng với Hoàng Trọng Mậu. Lúc lâm hình, cụ làm đôi câu đối đó để tự điếu.

Trước hết, tôi xin giới thiệu một đoạn của Ossian. Ossian chính là tên một thi sĩ trong truyện truyền kỳ của Anh ở thế kỷ thứ ba. Tới thế kỷ 18, Macpherson, mượn tên đó để ký một tập thơ bất hủ ảnh hưởng rất lớn đến văn học châu Âu. Đoạn dưới đây trích trong tập đó. Tôi chưa tìm được nguyên văn, tạm dùng bản dịch ra Pháp văn trong bộ Cours de Rhétorique của H. Blair.

Tels de noirs orages s’e1lancent de deux montagnes retentissantes; ainsi s’avancent les deux he1ros. Tels deux torrents e1cumeux se pe1cipitent du haut des rochers, se rencontrent, se me6lent et roulent ensemble dans la Lochlin Insfail plaine leurs ondes bouil lonnantes; ainsi à la te6te de leurs bataillons, se heurtent Lochlin et Inis-fail tous deux terribles, et faichoc de leur armure; les sant retentir les airs du chefs cherchent les chefs, les soldats joignent les soldats, l’acier re1sonne sur l’acier, les casques volent en e1clats, le sang coule à grands flots et fume sur la terre.

Le fracas de la bataille est semblable à celui des vagues de l’océan furieux ou au dernier éclat de la foudre. Les clameurs des combattants s’é le2vent jusqu’au sommet des monts, comme le tonnerre gronde pendant la nuit, lors qu’une nuèe éclate sur les flancs du Cona, et que les voix de mille génies retentissent au milieu des tourbillons de vents.

Tựa hai cơn dông đen ngòm, từ hai ngọn núi vang động xung ra; hai vị anh hùng tiến tới. Tựa hai dòng thác tung bọt, từ đỉnh đá đổ xuống, rồi gặp nhau, hỗn nhập với nhau và cùng cuốn nước cuồn cuộn xuống cánh đồng; và mỗi người dẫ đầu bộ đội của mình, xung đột nhau như vậy, cả hai đều dữ tợn, cả hai đều ghê gớm, và làm cho không khí vang lên tiếng binh giáp chạm nhau; chủ tường tìm chủ tướng, quân sĩ kiếm quân sĩ, sắt đập vang trên sắt, nón bay tan tành, máu chảy thành suối và bốc hơi trên mặt đất.

Tiếng ầm ầm của trận đánh tựa tiếng sóng của biển trong cơn thịnh nộ, hoặc tiếng nổ cuối cùng của sét. Tiếng hò hét của chiến sĩ đưa lên tới ngọn núi như tiếng sấm gầm ban đêm, trong khi một đám mây nổ trên sườn núi Cona, mà tiếng của cả ngàn vị thần linh vang lên giữa cơn gió cuốn.

Chỉ là một cảnh chiến trường mà Nguyễn Du đã gợi trong sáu chữ “Tiếng sắt tiếng vàng chen nhau”. Macpherson dùng một bút pháp khác hẳn, đã tả tỉ mỉ hơn, ghi đủ những chi tiết rùng rợn: sắt đập vang trên sắt, nón bay tan tành, máu chảy thành suối và bốc hơi trên mặt đất; rồi ông lại tưởng tượng, tìm những hình ảnh đập mạnh vào óc ta: hai cơn dông đen ngòm, hai ngọn núi vang động, hai dòng thác phun bọt, nước cuồn cuộn, tiếng sóng của biển trong cơn thịnh nộ, tiếng nổ cuối cùng của sét, sấm gầm, mây nổ, nhất là: tiếng của ngàn vị thần linh vang lên giữa cơn gió cuốn. Bạn để ý: cả đoạn chỉ có bốn câu, câu thứ nhì và câu cuối hơi văn đều dài, riêng câu cuối văn khí kéo một hơi, không ngừng, càng về sau càng mạnh.

Đoạn dưới đây của Vigile do Dellille dịch ra tiếng Pháp, về văn khí tuy kém, song hình ảnh cực rùng rợn.

Le roi des dieux s’asied sur le troone des airs;
Le terre tremble au loin sous son maitre qui tonne;
Les animaux ont fui; l’homme éperdu frissonne;
L’univers ébranlé s’êpouvante… Le dieu
De Rhodope et d’Oethos réduita la cime en feu.

(Chúa các vị thần ngự trên ngai vàng trên trời;
Ở xa, trái đất rung động dưới (chân) vị chúa tể đương gầm.
Loài vật đã trốn; loài người, cuống quít, rung lên;
Vũ trụ chấn động hoảng hốt… Vị thần
Núi Rhodope và Oethos làm ngọn núi tan ra lửa).

Có khi chỉ một tiếng cười hay một hình ảnh đẹp cũng gợi được một cảm tưởng hùng tráng, như trong bài O soldats de l’an II của Victo Hugo. Toàn bài chín đoạn, mỗi đoạn sáu câu, đều một giọng lôi cuốn như thác chảy. Ta thấy một đội hùng binh băng ngàn vượt suối không sức gì cản nổi:

O soldats de l’an II! Ô guerres! épopées!
Contre les rois tirant ensemble leurs épées,
Prussiens, Autrichiens,
Contre toutes les Tyrs et toutes les Sodomes,
Contre le Czar du Nord, contre ce chasseur d’hommess
Suivi de tous ses chiens,
Contre toute l’Europe avec ses capitaines,
Avec ses fantassins couvrant au loin les plaines,
Avec ses cavaliers,
Tout entière debout, conme une hydre viante,
Ils allaient, ils chantaient, l’âme sansé pouvante,
Et les pieds sans souliers!

Ôi sĩ tốt của năm thứ nhì![1] Ôi! Chiến tranh! Chiến công anh dũng!
Để chống bọn vua chúa cùng nhau rút gươm,
Chống dân Phổ, dân Ao,
Chống tất cả những thành Tyr, những thành Sodome[2]
Chống Hoàng đế Nga phương Bắc, chống tên săn người đó
Với bầy chó theo sau hắn,
Chống tất cả châu Âu với những tướng lãnh của họ,
Với những đạo binh của họ đầy đồng bạt ngàn,
Với những kỵ binh của họ,
Để chống cả toàn châu nó vùng dậy, như một con thủ tức sống,
Các sĩ tốt năm thứ nhì vừa đi vừa ca hát, tâm hồn không sợ sệt,
Mà chân thì không giày!

Một hơi đi suốt mười hai câu thơ, những tiếng contre (chống) lặp lại ở đầu câu vang lên như tiếng binh khí chạm nhau.

Au levant, au couchant, partout, au sud au pôle,
Avec de vieux fusils sonnant sur leur épaule,
Passant torrents et monts,
Sans repos, sans sommeil, coudes percés, sans vivres,
Ils allaient, fiers, joyeux et soufflant dans des cuivres
Ainsi que des démons.

Tới Đông, tới Tây, khắp nơi, xuống Nam, lên Bắc cực,
Súng cũ lắc cắc trên vai,
Qua suối qua núi,
Không nghỉ, không ngủ, áo lủng ở khuỷu tay, không lương thực,
Họ đi, hãnh diện, vui vẻ, và thổi trong kèn đồng
Y như bầy quỷ.

La liberté sublime emplissait leurs pensées.
Flottes prises d’assaut, frontières effacées
Sous leur pas souverain,
O France, tous les jours, c’était quelque prodige,
Chocs, rencontres, combats, et Joubert sur l’Adige
Et Marceau sur le Rhin!

Tư tưởng của họ đầy ý tự do vĩ đại.
Chiến thuyền bị đột kích biên giới bị xóa bỏ
Dưới gót chân tối thượng của họ,
Ôi Pháp quốc, ngày nào cũng có một cái gì phi thường,
Nào xung đột, gặp gỡ, chiến đấu, rồi Joubert[3] trên sông Adige
Và Marceu[4] trên sông Rhin!

On battail l’avant garde, on culbutait le centre:
Dans la pluie et la neige, et de l’eau jusqu’au ventre,
On allait! En avant!
Et l’un offrait la paix, et l’autre ouvrait ses portes,
Et les trônes, roulant comme des feuilles mortes,
Se dispersaient au vent.

Người ta tấn công tiền quân; người ta đánh tan trung quân:
Trong mưa, trong tuyết, và nước tới bụng
Người ta đi! Tiến tới!
Và kẻ này xin hòa, kẻ khác mở cửa đón;
Và những ngai vàng lăn lông lốc như lá rụng,
Tản mát dưới gió.

Oh ! que vois étiez grands au milieu des mêlées,
Soldats ! L’oeil plein d’éclairs, faces échevelées,
Dans le noir tourbillon,
Ils rayonnaient, debout, ardents, dressant la tête,
Et, comme les lions aspirent la tempête,
Quand souffle l’aquilon,
Eux dans l’emportement de leurs luttes épiques,
Ivres, ils savouraient tous les bruits hérolques,
Le fer heurtant le fer,
La “Marseillaise” ailée et volant dans les balles,
Les tambours, les obus, les bombes, les cymbales,
Et ton rire, ô Kléber!

Ôi! Giữa đám hỗn chiến, các người vĩ đại làm sao,
Hỡi sĩ tốt ! Mắt sáng quắc , mặt cuồng nhiệt,
Trong cơn lốc mịt mù,
Họ chói lọi, đứng thẳng, hăng hái, ngửng đầu;
Và như những con sư tử hít bão
Khi gió bấc thổi,
Họ say sưa trong sự phấn khởi của chiến đấu anh dũng,
Họ khoái trá nghe những tiếng động hùng tráng,
Tiếng sắt chạm sắt,
Tiếng quốc ca “Marseillaise” nhẹ nhàng vui vẻ bay giữa mưa đạn,
Tiếng trống, tiếng tạc đạn, tiếng bom, tiếng thanh la,
Và tiếng cười của người nữa, ôi Kléber ![5]

[1] Năm thứ nhì của Đệ nhất Cộng hòa Pháp, tức năm 1973.

[2] Những thành trụy lạc thời cổ.

[3] Tên vị tướng anh dũng của Pháp thời đó.

[4] Tên vị tướng anh dũng của Pháp.

[5] Một danh tướng

Hơi văn cũng đi suốt mười hai câu, khi thì liên tục, khi thì ngắt đoạn; hình ảnh những con sư tử hít gió, nhất là tiếng cười của Kléber giữa tiếng súng nổ đạn bay, rùng rợn làm sao!

La Révolution leur criait: “Volontaires,
Mourez, pour délivrer tous les peuples, vos frères!”
Contents, ils disaient: “Oui.-
Allez, mes vieux soldats, mes généraux imberbes!”
Et l’on voyait marcher ces vanupieds superbes
Sur le monde ébloui!

Thần Cách mạng lớn tiếng bảo họ: “Nghĩa quân,
Các người hy sinh tánh mạng đi để giải thoát tất cả
Các dân tộc, huynh đệ của các người”
Vui lòng, họ đáp: “Vâng. –
Tiến đi, các sĩ tốt già cả và các tướng quân trẻ măng của ta!”
Và người ta thấy những kẻ đi chân không vĩ đại ấy
Tiến trên một thế giới quáng mắt!

Câu thơ thứ ba trong đoạn: Contents, ils disaient: “Oui (Vui lòng, họ đáp:Vâng) rất bình dị mà hùng tráng. Và đây là đoạn cuối, đoạn chưa một hình ảnh cao đẹp vô cùng:

La tristesse et la peur leur étaient inconnues;
Ils eussent, sans nul doute, escaladé les nues,
Si ces audacieux,
En retournant les yeux dans leur course olympique,
Avaient vu derrière eux la Grande Républicque
Montrant du doigt les cieux.

Họ không biết gì là buồn và sợ;
Chắc chắn họ đã leo lên chín từng mây,
Nếu những con người táo tợn ấy,
Trong cuộc chạy tới vinh quang, quay lại
Mà ngó thấy ở sau lưng họ, Thần đại Cộng hòa
Chỉ tay lên trời ra hiệu cho họ.

Đọc những thí dụ trên, bạn đã nhận thấy rằng văn muốn cho hùng thì ngoài cái hơi sôi nổi dồn dập còn phải chứa nhiều hình ảnh rùng rợn, kỳ dị. Điều cốt yếu là hình ảnh đó phải tự nhiên. Đừng cố tìm nó mà phải để nó tới. Tất nhiên ta phải tưởng tượng, nhưng phải cảm xúc mạnh rồi mới tưởng tượng. Không cảm xúc mạnh mà cố nặn óc ra để có cái giọng hùng thì văn sẽ giả tạo, nhạt nhẽo. Addison, đã mắc lỗi đó và khi đọc ông, dù không sành văn, bạn cũng thấy tác giả như con ễnh ương muốn lớn bằng con bò, đã hổn hển phồng hơi mà kết quả chỉ là làm cho bạn nực cười:

Mais, ô ma muse, quels accents pourraistu trouver pour chanter ces troupes furieuses au milieu des combats? Je crois entendre le bruit des tambours, les acclamations des vainqueurs se meelant aux cris douloureux des mourants.

(Nhưng, nàng thơ của tôi ơi, nàng có thể kiếm được những giọng nào để ca ngợi những đội binh dữ tợn đó ở giữa cơn chiến đấu? Tôi tưởng như nghe thấy tiếng trống, tiếng hoan hô của kẻ thắng lẫn với tiếng kêu đau đớn của kẻ hấp hối).

Cầu cứu với nàng thơ làm chi? Nàng thơ làm sao kiếm được giọng hùng cho ông khi cảm xúc của ông hời hợt? Và tại sao lại “Tôi tưởng như nghe thấy?” Nếu chính ông, ông chỉ “tưởng” thôi thì chúng tôi làm sao cảm được?

Nếu tưởng tượng không ra, hình ảnh tự nó không tới, thì bạn nên nhớ rằng sự giản dị, sự gọn gàng cũng có thể hùng được. Homère không hề tô điểm khi ông viết:
Cependant les habitants de l’Olympe descendent au milieu des combattants : la fureur des discordes se réveille. Pallas fait retentir sa voix. Mars semblable à la tempête pousse les Troyens au combat. Ainsi les dieux abandonnant leur fortuné séjour, excitent les deux partis, et se confondent dans la mêlée. Cependant le père des dieux et des hommes fait entendre le bruit formidable de son tonnerre; Neptune frappe la terre; le mont Ida, et Troie et les vaisseaux des Grecs ont tremblé. Le roi des enfers épouvanté s’élance de son trône; il s’écrie et croit que Neptune, sous les coups de son trident, va découvrir aux hommes et aux immortels ses secrètes demeures, demeures effroyables que les dieux mêmes ne pourront voir sans horreur.

(Bản dịch của J.Q.Quénot)

Trong khi đó những vị thần ở trên núi Olympe hạ san xuống giữa đám chiến sĩ: sự nhiệt cuồng của chiến đấu lại bùng lên. Thần Pallas[1] hét vang. Thần Mars[2] như dông tố, thúc dân thành Troice chiến đấu. Thành thử các vị thần, bỏ cảnh vui thú trên trời để cổ vũ cho hai bên và hòa lẫn trong cuộc hỗn chiến. Trong khi đó, vị chúa tể của thần và người[3] làm cho sét nổ ghê gớm; thần Neptune[4] đập trái đất; cả núi Ida, lẫn thành Troice và chiến thuyền của người Hi Lạp đều rung chuyển. Diêm vương hoảng sợ xuống ngai chạy, la, tưởng chừng thần Neptune, đập phá bằng cây đinh ba, mà sắp làm cho người và thần thấy những cõi bí mật ở âm ti, những cõi rùng rợn mà ngay cả các vị thần cũng không thể trông thấy mà không kinh khủng.

*
* *

Điều thứ nhì là phải bỏ những chi tiết nhàm, để óc của độc giả không lúc nào không bị kích thích mạnh.

Như câu:

It dit, et abaissant ses noirs sourcils, il fait un mouvement terrible, qui agite les célestes cheveux de sa tête immortelle; le vaste Olympe en est ébranlé.

của Homère, chính nghĩa là:
“Vì thần ấy nói, và cúi cặp chân mày đen xì xuống, lắc một cái ghê gớm làm rung mớ tóc thần trên cái đầu bất tử; núi Olympe mênh mông cũng chấn động vì vậy”.

Mà Pope dịch là:

Vị thần ấy nói, và cái cặp chân mày đen sì, uy nghiêm, rung mớ tóc thần và ra dấu hiệu – tức dấu hiệu của định mạng và hình phạt của thần thánh – một dấu hiệu ghê gớm đã làm cho cả núi Olympe rung chuyển tới gốc.

Thì chi tiết ông thêm vô về “dấu hiệu của định mạng và hình phạt của thần thánh” quả là nhàm, chỉ làm hơi văn gián đoạn và yếu ớt.

*
* *

[1] Nữ thần chiến tranh.

[2] Thần chiến tranh.

[3] Thần Jupiter

[4] Thần biển

Điều thứ ba là văn hùng tối kỵ những cái lố bịch.

Chắc bạn còn nhớ một nhân vật của Lê Văn Trương vì ghét cái “thằng người””của mình đê hèn, mà đưa hai tay lên vả đôm đốp vào mặt mình. Ông muốn nhân vật đó có những cử chỉ hùng, nhưng chỉ làm cho người ta ôm bụng cười.
Chính Virgile, một thiên tài, cũng mắc cái lỗi dùng một hình ảnh không hợp chỗ làm cho giọng văn đang hùng tráng hóa ra khôi hài:

L’Etna et tous les volcans se sentent dévorés par le feu des tempêtes qui grondent et bouillonnent dans leur sein. Des tranchées et des douleurs violentes les déchirent, ils exhalent leur peine en gémissements terribles, et répandent autour d’eux leurs effroyables vomissements, ils couvrent la terre de leurs entrailles fondues.

(Bản dịch của J.Q.Quéot)

Núi Etna và tất cả các núi lửa tự thấy bị thiêu hủy vì ngọn lửa của dông tố gầm lên và sùng sục trong bụng. Chúng thấy đau bụng dữ dội như xé ruột ra; chúng rên rỉ ghê gớm cho nỗi đau tiết ra ngoài, và chúng ụa mửa kinh khủng ở chung quanh, làm cho mặt đất đầy những khúc ruột tan thành nước của chúng.

Ví một núi phun lửa với một con vật đau bụng rồi ụa mửa thì còn gì là hùng vĩ nữa! Ta chỉ thấy tởm và kỳ cục.

Nhưng ta cũng phải nhận nhiều khi ranh giới giữa sự hùng vĩ và lố bịch quá tế nhị, khó định rõ được, nên kẻ ít tài mà muốn dùng những hình ảnh hùng vĩ thường làm trò cười cho độc giả.

Milton tả sự chiến đấu giữa các vị tiên, viết:

Aussi prompts que la foudre, ils volent et leurs bras
Des monts déracinés emportent les éclats.
Torrents, fleuves, rochers, forêt majestueuse,
Arment de leurs débris leur rage impétueuse.
Juges de leur terreur, quand, des monts et des bois
Emportant dans nos mains l’épouvantable poids,
Nous fondimes sur eux…

(Bản dịch của Dellille)

Nhanh như sét, họ bay và cánh tay họ
Ôm những mảnh của các trái núi bị nhổ gốc,
Mảnh vụn của suối, sông, đá, rừng uy nghiêm
Làm khí giới cho cơn lôi đình mãnh liệt của họ.
Chúng ta thấy chúng hoảng sợ, khi nắm trong tay chúng ta
Sức nặng kinh khủng của núi của rừng,
Chúng ta xông tới chúng…

Không một chi tiết nào không hùng tráng và ta tưởng tượng được cảnh rùng rợn khi các vị tiên nhổ rừng núi để đánh nhau. Nhưng khi thi sĩ Claudian mượn hình ảnh đó của Milton, sửa đổi chút ít, cho một tên khổng lồ khiên trên vai trái núi Ida và một dòng suối của trái núi chảy dòng dòng trên luwngy, thì không hiểu tại sao, ta thấy hình ảnh hóa lố bịch.

*
* *

Vậy thành công hay không một phần lớn do sự dùng hình ảnh đúng chỗ cùng không. Nếu đúng chỗ thì một sự hỗn độn, vô trật tự cũng có thể có tính cách hùng vĩ:

C’est alors
Qu’élevant tout à coup sa voix désespérée,
La Dé route, géante à face effarée,
Qui pâle, épouvantant les plus fiers bataillons,
Changeant subitement les drapearx en haillons,
A de certains moments, spectre fait de fumées.
Se lève grandissante au milieu des armées,
La Déroute apparut au soldat qui s’émeut
Et se tordant les bras, cria: “Sauve qui peut!”
Sauve qui peut! Affront! Horreur! Toutes les bouches
Criaient. A travers champs, fous, éperdus, farouches,
Comme si quelque souffle avait passé sur eux,
Parmi les lourds caissons et les fourgons poudreux,
Roulant dans les fossés, se cachant dans les seigles,
Jetant shakos, manteaux, fusils, jetant les aigles,
Sous les sabres prussiens, ces vétérans, ô deuil!
Tremblaient, hurlaient, pleuraient, couraient! En un clin d’oeil,
Comme s’énvole au vent une paille enflammée,
S’ é vanouit ce briut qui fut la grande arm é e;
Et cette plaine, hélas, où l’on rêve aujourd’hui,
Vit fuir ceux devant qui l’úniveru avait jui!

Chính lúc đó
Thình lình cất tiếng kêu thất vọng,
Thần Bại tẩu, khổng lồ, mặt kinh khủng,
Tái mét, làm cho những đại đội kiêu hùng nhất cũng hoảng sợ,
Đột nhiên biến những lá cờ thành giẻ rách;
Có hồi hình ma bằng khói đó,
Đứng dậy, mỗi lúc một lớn giữa đám ba quân,
Thần Bại tẩu hiện lên, trước mặt người lính rối loạn
Và văn tay, la “Ai thoát thân được thì thoát!”
Ai thoát thân được thì thoát! Nhục nhã! Kinh hãi! Tất cả các miệng
La Băng qua đồng, điên loạn, cuống cuồng, dữ tợn,
Như có một hơi gì đã thổi lên người họ,
Giữa những thùng nặng và những xe bụi bặm,
Lăn trong hố, trốn trong lúa mạch,
Liệng mũ, áo, súng, liệng cả cờ xí,
Dưới lưỡi gươm phổ, những binh sĩ lão luyện ấy, ôi tang tóc!
Run lên, la, khóc, chạy! Trong nháy mắt,
Như một đám rơm cháy bay trong gió,
Tiếng vang của đại đội hùng binh ấy tan đi,
Và cánh đồng ấy hỡi ơi! Tại đó ngày nay người ta mơ mộng,
Đã thấy chính những kẻ trước kia làm cho cả thế giới đào tẩu, phải đào tẩu!

Victor Hugo đã cho sự Bại tẩu những nét của một hung thần ghê sợ, thành thử bài thơ có giọng huyền ảo, kỳ dị. Văn khí rất mạnh, chạy một hơi hàng năm sáu hàng, và vừa chạy vừa hổn hển, nhờ cách ngắt câu rất thay đổi. Những chữ quan trọng La Déroute (câu nhì), Qui pâle (câu ba), Criaient (câu mười một) được đặt lên đầu câu. Nhưng đặc sắc nhất là để tả một cảnh hỗn loạn, chính văn pháp của tác giả cũng hỗn loạn. Phân tích câu: “A travers champs… hurlaient, pleuraient, couraient”, ta thấy một sự lộn xộn cố ý, có nghệ thuật: àtravers champs ở đầu câu mà bổ túc cho động từ couraient ở cuối câu, bảy hàng sau; câu Comme si quelque souffle avait passé sur eux xen vào giữa, ngắt hơi văn, cho ta cảm tưởng như đoàn quân đang chạy, gặp một trở ngại nào, ngừng lại, rồi lại chạy nữa.

*
* *

Tôi đã giới thiệu với bạn cuốn Paradise lost (Thiên đường đã mất), một tác phẩm hùng tráng bất hủ của nhân loại; tả cảnh quỷ Satan bị giáng truất để ám chỉ sự sa đọa của loài người. Cuốn đó, thi sĩ Milton viết chín năm mới xong, ít gì ta cũng nên bỏ ra vài phút đọc một đoạn thường được trích dẫn nhất để biết qua tiên tài và công phu của ông.
Đây, ông tả Satan sau khi bị giáng truất, hiện lên với đám quân quỷ sứ của y:

He, above the rest,
In shap and gesture proudly eminent,
Stook like a tower: his form had not yet lost
All her original brightness, or appreared
Less than archangel ruined; and the excess
Of glory obscured: as when the sun, new risen,
Look through the horizontal misty air,
Shorn of his beams; or, from behind the moon,
In dim eclipse, disastrous twilight sheds
On half the nations, and with fear of change
Perplex monarchs. Darken’d so, yet shone
Above them all th’archangel…

Delille dịch ra tiếng Pháp:

Au dessus de leur foule immense, mais docile,
Satan comme une tour, élève un front tranquille,
Lui seul, ainsi qu’en force, il les pass en grandeur.
Son front, où s’entrevouit son antique splendeur,
D’ombres et de lumière, offre un confus mélange,
Et si c’est un débris, c’est celui d’un archange,
Qui lunineux encor, n’est plus éblouissant
Vers l’horizon obscur, tel le soleil naissant
Jette à peine, aumilieu des vapeurs nébuleuses,
De timides rayons et des lueurs douteuses;
Ou tel, lorsque sa soeur offusque ses clartés,
Pâ le, et portant le trouble aux rois épouvantés;
Il épanche à regret une triste avant-courri è re;
Mais à travers la nuit qui nous glace d’effroi,
Tous les astres encor reconnaissent leur roi,
Tel se montre Satan, tel son éclat céleste,
Tout éclipsé qu’il est, éclipse tout reste

Vì sự bó buộc của số cước và vần, Delille đã thêm thắt nhiều chỗ, song giọng hùng tráng đã giữ được. Chính nghĩa như sau:

Y, trên cả những thiên sứ khác,
Hình dáng và cử chỉ kiêu hùng siêu quần,
Đứng thẳng như cái tháp: thân thể y chưa mất
Hết cái rực rỡ cố hữu, mà cũng không mất cái vẻ
Một thiên thần bị giáng truất; và hào quang
Quá sáng (của y) mờ đi; như mặt trời, khi mới mọc,
Mà tia sáng chiếu qua lớp không khí đầy sương ở chân trời,
Cơ hồ bị thu ngắn lại; hoặc như (mặt trời) ở đằng sau mặt trăng,
Trong lúc nhật thực tối tăm, tỏa ra một ánh hoàng hôn thê thảm nửa sáng, nửa tối
Lên nửa thế giới và làm cho các vua chúa lo ngại
Có sự thay đổi chẳng lành. Tuy bị mờ tối như vậy, Satan vẫn còn chiếu ánh hào quang
Lên tất cả các thiên sứ khác

Hình ảnh mạnh mẽ mà linh động; lời văn gọn, hơi văn nhanh. Không thừa mà không thiếu, bóng bẩy mà không cầu kỳ quả là một thượng phẩm.

CHƯƠNG III

VĂN BA LAN

- Một truyện có tính cách Ba lan.

- Một kịch có tính cách Ba lan.

- Một chương, một đoạn có tính cách Ba lan.

- Ý phải đột ngột.

- Nhưng phải liên tiếp.

- Đợt sau nên ngắn hơn đợt trước.

- Một bài văn làm kiểu mẫu: A Phòng cung phú của Đỗ Mục.

__*__

Ý tưởng và cảm giác cực mạnh thì giọng văn sẽ hùng mà người đọc có cảm tưởng đương đi trên đất bằng, được đưa lên một ngọn núi cao. Nếu ý tưởng và cảm xúc dồi dào, nối tiếp nhau như những đợt sóng, cứ đợt này vừa hạ đợt sau đã nổi, làm cho độc giả sau mỗi đợt tưởng là hết mà lại chưa hết, thì văn có tính Ba lan. Ba lan là hai tiếng gốc Hán để chỉ những sóng nhỏ và to, nhà Nho ngày xưa rất thường dùng.

Xét theo nghĩa rộng, thì một truyện dài hoặc một vở kịch, nếu những tình tiết dồn dập nhau, tác giả cứ cởi xong nút này lại thắt ngay nút khác, như vậy nhiều lần thì văn tác phẩm đó cũng là Ba lan.

Chẳng hạn như tryện Kiều. Kim Trọng và Kiều sau khi gặp gỡ nhau trong cuộc đi chơi Thanh minh, về nhà tương tư nhau: tác giả thắt một mối; rồi Kim Trọng lân la tìm Kiều, hai bên thề thốt: thế là mối tương tư gần gỡ được.

Đột nhiên, Kim Trọng phải về hộ tang chú; trong khi đó, Vương viên ngoại mắc nạn, Kiều phải bán mình chuộc cha mà về với Mã Giám Sinh. Vậy mối trên chưa gỡ xong, đã thêm một mối nữa; nhưng mối này cởi được ngay và ta tưởng đời Kiều tới đó đã định, tuy buồn tủi xong cũng là yên phận, còn Kim Trọng sau này trở lại thì đã có Thúy Vân đó thay cho Kiều cũng là tạm yên nữa.

Nào ngờ đâu Kiều gặp Tú Bà đến nỗi phải quyên sinh, quyên sinh mà không chết và sau nghe lời dỗ ngọt của Tú Bà, ra ở lầu Ngưng Bích: lại thắt rồi lại gỡ.

Động tác tới đó đã dịu, như một đợt sóng đương xuống, thì tiếp ngay tới đợt sau: Kiều mơ tưởng sự thoát ly, bị Sở Khanh gạt, thành thử mắc mưu Tú Bà phải ra tiếp khách (lại cột) may gặp Thúc sinh, được Thúc Sinh chuộc về làm thiếp (lại cởi).

Nhưng chưa yên, Kiều bị Khuyển Ưng, Khuyển Phệ bắt cóc về cho Hoạn Thư, chịu không nổi cảnh hành hạ và lòng ghen của vợ cả phải trốn đi ở chùa; lại một đợt sóng nữa lên rồi xuống.

Cứ như vậy, một mối được cởi ra, động tác dịu xuống thì một mối khác lại thắt vào, động tác dâng lên, tai nạn dồn dập mà Kiều phải vào thanh lâu một lần nữa, gặp Từ Hải, rồi chôn Từ Hải, gieo mình xuống sông Tiền Đường.

Khi dòng nước cuốn nàng đi, ta đã tưởng là hết truyện, nhưng nợ trần nào đã rũ sạch, nàng được Giác Duyên vớt về tu trong một cái am. Cuối cùng Kim Trọng tìm được nàng, đòi nối lại duyên thừa, từ chối không được, nàng phải nhận: mối thắt ở đầu truyện bây giờ mới gỡ.

Tóm lại, trong mười lăm năm lưu lạc, mấy lần ở thanh lâu, mấy lần hoàn lương, mấy đời chồng, mấy lần tu, cuộc đời nhồi tấm thân nàng lên xuống bao phen, thì thơ của Tố Như cũng có bấy nhiêu đợt sóng.

*
* *

Về kịch, ta có thể mượn kịch Phèdre của Racine làm thí dụ. Kịch ấy gồm năm hồi và có ba biến chuyển đột ngột.

Trong hồi thứ nhất, Phèdre, nhân vật chính, yêu con riêng của chồng là Hippolyte. Song biết tình của mình là tội lỗi và gần như tuyệt vọng, ráng nén lòng, tìm cách xa Hippolyte, thì bỗng có tin là chồng nàng là Thésée, tức cha của Hippolyte, chết ở xa. Tin đó ảnh hưởng lớn đến tâm trạng nàng: một đợt sóng đang lên, chưa biết cao tới bực nào.

Qua hồi thứ nhì, Phèdre thấy tình của mình không tuyệt vọng nữa, có thể hành động tự do được, bèn tỏ tình với Hippolyte, nhưng bị Hippolyte cự tuyệt vì chàng chỉ yêu Aricie, công thúa thành Athènes.

Mối đó mới thắt mà chưa cởi được thì bỗng nhiên tới hồi sau, lại có tin Thésée chưa chết và sắp trở về. Phèdre hoảng sợ. Oenone, người hầu tâm phúc của nàng bày mưu, vu oan Hippolyte đã loạn luân để gỡ tội cho nàng: lại thêm một mối gút nữa, và đợt sóng thứ nhì nhô lên.

Hồi thứ tư, Thésée tin lời của Oenone, nổi giận, đuổi con đi, lại khấn thần biển đánh đắm con nữa. Phèdre hối hận, muốn tự thú với chồng để minh oan cho Hippolyte, song khi hay tin Hippolyte say mê Aricie, lòng ghen sùng sục, nàng sinh ra độc ác, muốn hại Hippolyte. Lại một đợt sóng nữa.

Hồi cuối, Hippolyte từ biệt Aricie ra đi. Thésée nghe Aricie kể chuyện, biết được một phần sự thật, ngờ rằng đã nghi oan cho con, song đã quá trễ: có tin báo Hippolyte đã chết đắm. Phèdre thú tội rồi uống thuốc độc tự tử.

Vậy động tác trong kịch đó đã lên xuống ba lần như ba đợt sóng và các mối thắt trong bối hồi đầu đến hồi cuối cùng mới được cởi ra một lúc do cacsi chết của Hippolyte và của Phèdre. Kết như vậy quá bi thảm và cởi như vậy không tự nhiên, song đọc vở kịch, ai cũng phải nhận là động tác dồn dập hấp dẫn ta từ đầu tới cuối.

*
* *

Chỉ trong một chương hay một đoạn ta cũng có thể nhận được tính cách Ba lan của văn. Chắc bạn nào cũng có thuộc đoạn tả chị em Kiều đi chơi thanh minh, một đoạn kiệt tác rất hiếm trong văn học của nhân loại. Từ cảnh đến tình, đều nối nhau thay đổi như trên một bức bích họa rộng lớn, mà tình và cảnh luôn luôn hợp với nhau, điều hòa vô cùng, cảnh không lấn tình mà tình cũng không lấn cảnh. Thực là một khúc hòa tấu tuyệt diệu của người và tạo vật.

Về cảnh vật thì mới đầu là cảnh rực rỡ, nô nức của tiết xuân, rồi tới cảnh thanh thanh của một dòng nước nhỏ, một chiếc cầu cong cong, cảnh dầu dầu trên một ngôi mộ hoang, cảnh rùng rợn như có vong hồn đâu đó, rồi đột ngột tiếp ngay một cảnh rất nên thơ có nhạc vàng, có ngựa trắng, có văn nhân, có thiếu nữ, có hoa, có cỏ, sau cùng là cảnh buồn man mác của một dòng nước trong veo và những hàng liễu tha thướt. Còn về tình thì nào là tình vui nô nức đi thưởng xuân, tình buồn và thương người bạc phận, tình sợ khi thấy “dấu giày từng bước in rêu rành rành”; chưa hết sợ lại tới vui: trai tài gái sắc, rồi e lệ, rồi bâng khuâng, rồi nhớ tiếc, trước sau năm sáu đợt sóng tình thay nhau lên rồi xuống.

Khi cho Kiều bày tỏ những lý lẽ để từ chối lời Kim Trọng yêu cầu nối lại tình xưa, giọng của Nguyễn Du cũng Ba lan. Kiều nói:

…”Gia thất duyên hài,
Chút lòng ân ái, ai ai cũng lòng.
Nghĩ rằng: “”Trong đạo vợ chồng,
Hoa thơm phong nhị, trăng vòng tròn gương.
Chữ trinh đáng giá nghìn vàng,
Đuốc hoa chẳng thẹn với chàng mai xưa.
Thiếp từ ngộ biến đến giờ,
Ong qua bướm lại đến thừa xấu xa.
Bấy chầy, gió táp, mưa sa,
Mấy trăng cũng khuyết, mấy hoa cũng tàn.
Còn chi là cái hồng nhan?
Đã xong thân thế, còn toan nỗi nào?
Nghĩ mình, chẳng hổ mình sao?
Dám đem trần cấu dự vào bố kinh!
Đã hay chàng nặng vì tình,
Trông hoa đèn chẳng thẹn mình lắm ru!
Từ rày khép cửa phòng thu,
Chẳng tu, thì cũng như tu mới là!
Chàng dù nghĩ đến tình xa,
Đem tình cầm sắt đổi ra cầm cờ.
Nói chi kết tóc, se tơ,
Đã buồn cả ruột, mà rơ cả đời!”

Trong đoạn văn ấy, nàng Kiều quả là khéo ăn khéo nói, mới đầu nhận lời Kim Trọng là phải, rất hợp nhân tình vì ai mà chẳng ao ước một mối duyên lành? Rồi nàng mới bác bỏ và đưa lý lẽ: trong tình vợ chồng, chữ trinh là cần nhất, mà nàng thì “ong qua bướm lại đã thừa xấu xa”. Nàng biết trước Kim Trọng sẽ có một lý lẽ để bỏ nàng, nên chặn ngay: đã đành Kim Trọng hiểu nàng thì tất không ngại gì cả, song còn nàng nữa, nàng cũng tự thẹn với nàng chứ? Lời tự mạt sát đó làm cho trong mắt chàng Kim, phẩm giá nàng càng cao. Sau cùng, khăng khăng từ chối thì cũng tệ, nàng chiều một nửa để an ủi: “đem tình cầm sắt đổi ra cầm cờ”.

Ý tưởng xô đẩy nhau thành bốn đợt: nhường rồi bác, rồi lại bác mạnh hơn nữa, sau cùng thì chịu nhường một nửa.

*
* *

Muốn cho văn Ba lan, ý tưởng và cảm xúc phải dồi dào, liên tiếp nhau một cách tự nhiên và đột ngột. Tính cách đột ngột ấy cần thiết nhất: thiếu nó thì đọc không có cảm tưởng rằng hết đợt sóng này tới đợt sóng khác mà thấy toàn bài chỉ là một đợt sóng độc nhất mỗi lúc một tiến tới gần bờ hơn thôi.

Trong bài Laconscience, Victor Hugo tả sự cắn rứt của lương tâm. Cain, sau khi giết anh, thấy một con mắt trừng trừng (con mắt của lương tâm) ngó y, y hoảng sợ, dắt vợ con chạy trốn.

Mới đầu, bọn họ tới chân một ngọn núi, ngừng lại nghỉ nhưng Cai không ngủ được vì trong đêm tối, con mắt đó vẫn nhìn y. Bèn đánh thức vợ dậy, lại trốn, đi ngày đi đêm trọn một tháng trường, tới bờ biển, tưởng là yên thì vẫn thấy ở chân trời con mắt ấy. Tới đó là chỗ tận cùng của thế giới, không biết chạy đâu nữa, y bảo các con căng lều lên che, nhưng con mắt lại xuất hiện ở trong lều. Cain vừa sợ, vừa tức, bắt các con xây tường bằng đồng chung quanh, cũng vô hiệu; rồi xây cả một tòa thành để y núp ở trong, song vẫn không ngăn nổi con mắt. Cuối cùng các con y đào hầm cho y trốn, lần này y tin chắc là yên, nhưng nắp hầm vừa đậy thì con mắt đã ở trong hầm ngó y rồi.

Trước sau có sáu lần lẩn trốn, nên bài thơ của Victor Hugo cũng chia làm sáu đoạn; song không phải vì vậy mà văn ông Ba lan, vì sáu ý ấy không có tính cách đột ngột, mà chỉ có tính cánh tiệm tiến. Ta không thấy sáu đợt sóng nối tiếp nhau, chỉ thấy một đợt dâng lên một chút rồi nghỉ rồi dâng lên nữa, như vậy sáu lần.

Văn đột ngột là khi nào đọc xong một đoạn, ta tưởng bài đã đủ nghĩa, không còn gì thêm nữa, nhưng đọc nối ta thấy một ý khác bất ngờ nó làm cho văn lại tiếp tục được. Bài La conscience không cho ta cảm giác ấy. Người nào sành văn, sau khi đọc được một phần ba bài tất đoán được bút pháp tác giả trong những phần sau: Cain sẽ tìm những cách khác chắc chắn hơn để trốn con mắt lương tâm nhưng đều vô hiệu; và cứ như vậy Victor Hugo có thể kéo dài thêm bảy, tám đoạn nữa cũng được. Do sự đoán trước được đó, hứng thú của độc giả bớt đi nhiều.

*
* *

Vậy ý phải đột ngột. Nhưng đột ngột không phải là mất liên lạc với nhau. Sự liên lạc đó có thể rõ ràng nếu nó thuộc về lý luận như trong đoạn Kiều đáp Kim Trọng tôi đã trích ở trên, hoặc tế nhị nếu nó thuộc về cảm xúc như trong đoạn kết dưới đây của tập du ký Đế Thiên Đế Thích chưa xuất bản:

“Thành Angkor Thom dài ba nghìn thước, hào rộng trăm thước, tường cao tám, chín thước, thế thì binh khí hồi xưa phá sao nổi? Có phải các vua chúa Cao Miên hồi đó đã rút hết cao huyết, đục hết gân xương của bá tánh mà xây lên đó không? Trách chi Đế Thiên Đế Thích chẳng mau thành phế tích như vậy? Trách chi dân Chiêm Thành chưa tới, người Miên đã chẳng bỏ công trình vĩ đại của họ mà dời đô xuống Oudon!
Nghĩ cũng thương cho họ mà cũng thương cho loài người. Khắp từ đông qua tây, từ cổ đến kim, chỗ nào thời nào ta cũng thấy phế tích của những kinh thành, lâu đài đánh dấu cái ngu xuẩn mênh mông vạn đại bất dịch của nhân loại. Egypte, Babylone, Ath è nes, Rome, Carthage, Đế Thiên Đế Thích! Biết bao tiếng sang sảng trong tâm hồn ta, nhắc cho ta biết bao cuộc thịnh suy, giết hại, đốt phá và sự tiêu diệt của biết bao quốc gia.”

Đoạn kết ấy chia làm hai phần rõ rệt. Phần thứ nhất giảng cái lẽ suy vi mau quá của dân tộc Cao Miên: vua chúa xa xỉ mà không thương dân. Phần thứ nhì mở rộng thêm một lớp, thương chung cho những dân tộc đông tây đã có một nền văn mình rực rỡ rồi bị tiêu diệt hoặc lụn bại.

Tuy vậy giữa phần nhì và phần cuối, vẫn có một sự liên lạc tế nhị và tự nhiên; sự liên lạc đó là cảm thán của tác giả.

Vì ở trong văn Ba lan sự liên lạc càng tế nhị, ý càng có vẻ đột ngột, thì nghệ thuật càng khéo, cho nên thường không dùng phép chuyển; nó chỉ làm cho ý thêm loãng. Bạn thử kiếm cho tôi một hai câu chuyển nào ko thừa để xen vô giữa câu:

Chẳng tu thì cũng như tu mới là!
Và câu:
Chàng dù nghĩ đến tình xa.

Trong đoạn dẫn ở trên của Nguyễn Du. Không thể nào kềm được.
Khi nào cần chuyển thì câu chuyển phải tự nhiên và càng ngắn càng hay, như những câu ở đầu phần thứ nhì.

*
* *

Đoạn ấy còn một chỗ vụng là hai phần cân đối nhau quá mà kỹ thuật của văn Ba lan là phải cho văn khí tiến theo từng đợt, đợt đầu dài rồi những đợt sau lần lần thu lại để cho cảm xúc triền miên. Cũng vì lẽ đó, tôi cho rằng đoạn cuối bài Lamort du loup của A.de Vigny hùng hồn chứ không Ba lan.

Sau khi tả cái chết hùng dũng của con chó sói, biết mình bị vây không lối thoát, bèn nhảy lại cắn cổ một con chó săn gan nhất, rồi không thèm kêu một tiếng, để cho súng bắn nát mình, dao đâm thủng ruột. A.de Vigny kết:

Hé las! Ai-je pensé, malgré ce grand nom d’hommes
Que j’ai honte de nous, débiles que nous sommes!
Comment on doit quitter la vie et tous ses maux,
C’est vous qui le savez, sublimes animaux!
A voir ce que l’on fut sur terre et ce qu’on laisse,
Seul le silence est grand, tout le reste est faiblesse.
**! Je t’ai bien compris, sauvage voyageur,
Et ton dernier regard m’est allé jusqu’au coeur,
Il disait: “Si tu peux, fais que ton âme arrive,
A force de rester studieuse et pensive,
Jusqu’à ce haut degré de stoique fierté
Où naissant dans les bois, j’ai tout d’abord monté.
Gémir, pleurer, prier est également lâche
Fais énergiquement la longue et lourde tâche
Dans la vie où le sort a voulu t’appeler Puis, aprés, comme moi, souffre et meurs sans parler”.

(Tôi đã nghĩ: Hỡi ơi! Mặc dầu mang cái đại danh là loài người,
Chúng ta đáng mắc cỡ biết bao, cái hạng bạc nhược là chúng ta!
Hỡi loài vật cao cả, chính mi mới biết rõ
Phải rời bỏ đời sống cách nào với tất cả những đau khổ của nó.
Cứ xét con người là cái gì trên trái đất và chết đi, để lại cái gì
Thì (chúng ta thấy) chỉ có sự làm thinh là cao thượng, còn hết thảy đều là hèn yếu.
Ôi! Ta đã hiểu rõ mi, gã dã thú lang thang([1]) kia,
Và vẻ nhìn lần cuối cùng của mi đã đi sâu vào tim ta,
Nó ngụ ý: “Nếu có thể được, anh nên làm sao cho tâm hồn anh,
Nhờ công kiên nhẫn luyện tập và suy nghĩ,
Đạt tới trình độ cao, kiêu hãnh gan dạ,
Mà sinh ở rừng, ta đã đạt tới cái trình độ cao,
Rên rỉ, khóc lóc đều là hèn cả.
Cứ cương quyết làm nhiệm vụ nặng nhọc và lâu dài của anh
Trong đời sống mà định mạng đã gọi anh tới,
Rồi, sau đó, như ta đây, cứ lẳng lặng đau khổ mà chết”.

A.de Vigny là một thi sĩ có tư tưởng triết lý, ông mượn con chó sói để khuyên chúng ta thản nhiên chịu đau khổ ở đời, nên trong đoạn ấy ông dùng một bút pháp mạnh mẽ cố diễn cho hết. Ông có thể ngừng lại ở câu:

Seul le silence est grand, toul le reste est faiblesse.

nhưng cảm tưởng còn triền miên, ông viết thêm mười câu nữa mở rộng ý trong câu đó ra, lời rất hùng hồn, nhất là bốn câu cuối. Nếu muốn cho văn Ba lan, thì đoạn mười câu đó phải thu lại cho ngắn hơn đoạn trên và diễn một ý khác trái với ý trong sáu câu trên.

*
* *

Tóm lại, văn Ba lan cần ba điều kiện:

- Ý đột ngột.
- Nhưng phải liên tiếp nhau một cách tự nhiên, mà mối liên lạc ấy càng tế nhị càng quý.
- Những đợt văn càng về cuối càng nên ngắn.

Những điều kiện ấy đều có đủ trong đoạn kết bài A Phòng cung phú của Đỗ Mục đời Đường, một danh tác vào bực nhất cổ kim mà các nhà nho hồi xưa không ai không thuộc.

Ở đây tôi xin chép lại bản dịch nghĩa rồi phân tích nghệ thuật của tác giả trong đoạn kết mà tôi dùng làm kiểu mẫu cho giọng Ba lan.

Bài phú Cung A Phòng ([2])

Sáu vua bị diệt, bốn bể thống nhất,([3]) núi xứ Thục trọi, cung A Phòng xuất.([4])

Cao muốn đụng trời xanh, trên ba ngàn dặm che lấp. Xây từ Ky sơn ở phương Bắc, vòng qua Tây, chạy thẳng xuống Hàm Dương. Hai con sông chảy lờ đờ vào tới chân tường. Năm bước lại một lầu, mười bước lại một gác; hành lang uốn éo như lưng người, mái nhà cong cong như mỏ quạ; đều ôm địa thế, góc đều đâu nhau, giữa như cái móc. Quanh co chồng chất như ổ ong, như xoáy nước, không biết mấy nghìn nóc. Cầu dài vắt ngang sông: chưa có mây sao có rồng? Hai đường bắc trên không: không phải mưa tạnh, sao có cầu vồng? Cao thấp hỗn loạn, biết nào tây đông? Xuân quang ấm áp: tiếng ca vui vầy; gió mưa lạnh lẽo: tay áo múa bay. Cùng trong một cung, cùng trong môt ngày, khí hậu khác thay! Phi tần, thị nữ, vương tử hoàng tôn rời lần xuống điện, ngồi xe tới Tần, sáng ca tối đàn và thành cung nhân([5]). Kìa sao lấp lánh: mở gương đấy mà; mây xanh quấn quấn: mớ tóc xõa ra; dầu sáp đổ đi: sông Vị đấy mà; đốt tiêu đốt lan đám khói tà tà; sấm động kinh hồn: tiếng xe chạy qua; nào biết đi đâu, ầm ầm ở xa. Cử chỉ, dung mạo hết sức làm duyên, đứng chờ xa xa, mong được vua nhìn. Có kẻ trông ngóng ba mươi sáu năm liền.

Yến, Triệu gom góp: Hàn, Ngụy kinh doanh: Tề, Sở tinh anh, mấy đời mấy năm, cướp lấy đem về, chất cao thành núi, đã chăng giữ nổi, thu lại nơi ấy. Đỉnh lư ngọc thạch, vàng bạc châu báu, vung vẩy rơi rác, người Tần trông thấy, cũng chẳng hề tiếc.

Than ôi! Lòng ai cũng vậy, nghìn người như một. Người Tần thích xa hoa thì người ta cũng nghĩ đến nhà, sao lấy thì thu nhặt từng chút mà dùng thì coi rẻ như cát bùn! Khiến cho cột đỡ rui nhiều hơn nông phu ngoài đồng; cho kèo đỡ nóc nhiều hơn chức nữ trên khung; cho đầu đinh lô nhô nhiều hơn hột lúa trong kho; phiến ngói so le nhiều hơn quần áo ngoài phố; lan can bực cửa nhiều hơn thành quách mọi chỗ; tiếng sáo tiếng đời nhiều hơn tiếng nói trong chợ, làm cho người thiên hạ không dám nói mà phẫn nộ; lòng kẻ thất phu([6]) thêm kiêu căng, ngoan cố. Lính thú hét hò([7]), Hàm Cốc nổi dậy([8]), đuốc Sở một bó([9]), thương thay tro tàn trơ đó!

Than ôi! Kẻ diệt lục quốc không phải là Tần mà là lục quốc. Kẻ diệt Tần, chính là Tần, không phải là thiên hạ. Buồn thay! Người lục quốc nếu biết yêu nhau thì đủ sức chống cự với Tần. Nếu Tần lại yêu người lục quốc thì truyền từ ba đời đến vạn đời, làm chủ thiên hạ, ai diệt Tần được?

Người nước Tần không có thì giờ để thương cho họ mà người đời sau than thở cho họ; người đời sau than thở cho họ mà không biết lấy đó làm gương, khiến người đời sau lại phải than thở cho người đời sau nữa.

Bài chia làm bốn phần:

- Phần thứ nhất: hai hàng đầu, kể cung A Phòng dựng nên lúc nào, trong trường hợp nào.
- Phần thứ nhì: tới “Có kẻ trông ngóng ba mươi sáu năm liền”, tả cảnh rực rỡ, xa xỉ trong cung A Phòng.
- Phần thứ ba: tới “người Tần trông thấy cũng chẳng hề tiếc”, kể sự tàn bạo của vua Tần cướp bóc lục Quốc mà dựng cung.
- Phần thứ tu: từ “Than ôi! Lòng ai cũng vậy” cho đến cuối bài, là phần kết, ghi cảm tưởng của tác giả.

Phần kết này lại gồm ba đoạn:

* Từ: “Than ôi! Lòng ai cũng vậy…” tới: “thương thay, tro tàn trơ đó!” tác giả trách người Tần thích xa hoa, không nghĩ đến nỗi khổ của dân, nên dân phẫn uất, nổi lên diệt Tần và Tần bị diệt thì cung A Phòng ra tro.

* Bài văn tới đó đã đủ nghĩa, tác giả có thể ngừng được, nhưng cảm tưởng của ông còn dào dạt, ông biết thêm một đoạn nữa, từ: “Than ôi! Kẻ diệt lục quốc” đến: “làm chủ thiên hạ, ai diệt Tần được?” mà đại ý là Đỗ Mục trách cả lục quốc lẫn Tần: lục quốc không biết yêu nhau, nên bị Tần diệt; rồi Tần không biết yêu người lục quốc nên bị diệt nữa.

* Đến đây, ta tưởng là hết hẳn rồi, nhưng không, tác giả vẫn chưa cất bút, còn viết tiếp đoạn cuối để than thở cho tất cả những người sau đã thương hại cho Tần mà không biết noi gương Tần đến nỗi lại mắc cái họa diệt vong như Tần.

Bạn nhận thấy ba đoạn trong phần kết ấy như ba đợt sóng, cứ một đợt hạ xuống thì một đợt khác đưa lên, gây cho ta một cảm giác bất ngờ, rất thích thú.

Xét về số chữ thì đoạn trên dài nhất (trong nguyên văn 132 chữ), đoạn giữa ngắn hơn (59 chữ) và đoạn cuối ngắn nhất (29 chữ) thành thử ta có cảm tưởng như đợt sóng ở xa cao hơn cả, rồi càng gần bờ thì càng thấp lần đi. ([10])

Mà xét về nội dung thì càng gần cuối bài, ý càng mở rộng: Trong đoạn trên, chỉ trách riêng Tần; tới đoạn sau, trách cả lục quốc lẫn Tần; và ở đoạn cuối, trách hết thảy những đời sau, có lẽ cả đời Đường mà tác giả đương sống. Ý tứ liên tiếp nhau tự nhiên (cho nên bạn nhận thấy không cần tới một chữ nào để chuyển) mà văn chương thì hàm súc. Hình ảnh muôn thuở mà Đỗ Mục gợi lên cho ta đó thực là mênh mông mà nỗi cảm thán của ông cũng triền miên như thời gian vô tận.

Khéo nhất là câu cuối:
“Tần nhân bất hạ tự ai / nhi hậu nhân ai chi / ; hậu nhân ai chi / nhi bất giám chi, / diệc sử hậu nhân nhi phục ai hậu nhân dã /”.

Những chữ ai, chi và hậu nhân, láy đi láy lại như đánh dấu những đợt sóng nhỏ: một đợt sáu chữ, rồi tới một đợt năm chữ tiếp theo đợt nữa, mỗi đợt bốn chữ, sau cùng là một đợt dài nhất, mười chữ: rõ ràng là hình ảnh những đợt sóng gần bờ tới thì tiếp gấp lên rồi khi chạm bờ thì tỏa nhẹ và rộng ra trên cát mịn: (6.5.4.4,10)

Cả trăm năm chưa chắc đã có một bài văn mà nội dung và hình thức đều đạt tới mức tuyệt mỹ như vậy.

Tất nhiên Đỗ Mục không phân tích tỉ mỉ như tôi vừa làm rồi mới cấu tạo câu văn. Tôi chắc chắn rằng đoạn hay nhất đó chính là đoạn ông viết dễ dàng nhất: tình cảm theo ngọn bút tuôn trên giấy, một hơi cho đến hết mà nhạc trong văn chính là nhạc ở trong lòng. Cái nhạc đó mới là nhạc thần, khác hắn cái nhạc giả tạo của Chateaubriand.

__*__

Tôi xin phiên âm dưới đây phần kết trong bài A Phòng cung phú để cho những bạn biết ít nhiều chữ Hán tiện so sánh và thưởng hết cái tài của họ Đỗ.

… Ta hồ! Nhất nhân chi tâm, thiên vạn nhân chi tâm dã. Tần ái phân xa, nhân diệc niệm kỳ gia, nại hà thủ chi tận chi thù, dụng chi như nê sa! Sử phụ đống chi trụ đa ư Nam mẫu chi nông phu; giá lương chi duyện đa ư ky thượng chi công nữ; đinh đầu lân lân đa ư tại dĩu chi túc lạp; ngõa phùng sâm si đa ư chu thân chi bạch lũ; trực lan hoành hạm đa ư cửu thổ chi thành quách; quản huyền âu a, đa ư thị nhân chi ngôn ngữ; sử thiên hạ chi nhân bất cảm ngôn nhi cảm nộ, độc phu chi tâm nhất ích kiêu cố. Thú tốt khiếu, Hàm Cố cử, Sở nhân nhất cự, khả lân tiều thổ!

Ô hô! Diệt lục quốc giả, lục quốc dã, phi Tần dã. Tộc Tần giả, Tần dã, phi thiên hạ dã. Ta hồ! Sử lục quốc các ái kỳ nhân, tắc túc dĩ cự Tần; Tần phục ái lục quốc chi nhân, tắc đệ tam thế, khả dĩ vạn thế nhi vi quân, thùy đắc nhi tộc Tần dã?

Tần nhân bất hạ tự ai, nhi hậu nhân ai chi ; hậu nhân ai chi nhi bất giám chi, diệc sử hậu nhân nhi phục ai hậu nhân dã.

[1] Chỉ con chó sói.

[2] Bài thuộc thể biền ngẫu, có đối, có vần. Tôi muốn giữ thể đó, nên bản dịch nhiều chỗ tối nghĩa, phải chú thích.

[3] Tần diệt sáu nước: Tề, Sở, Yên, Triệu, Hàn, Ngụy rồi thống nhất Trung Quốc.

[4] Ý nói đốn hết cây xứ Thục để dựng cung A Phòng.

[5] Phi tần những nước khác tới A Phòng làm cung nhân nhà Tần.

[6] Chỉ Tần Thủy Hoàng.

[7] Chỉ Trần Thiệp, người đầu tiên dấy binh đánh Tần.

[8] Lưu Bang dấy binh ở Hàm Cốc.

[9] Hạng Võ diệt Tần rồi đốt cung A Phòng.

[10] Coi nguyên văn chữ Hán của đoạn kết đó ở cuối chương này.